पाचोरा – येथील पाचोरा तालुका सहकारी शिक्षण संस्था संचलित श्री गो.से. हायस्कूल, पाचोरा या नामवंत शैक्षणिक संस्थेने विद्यार्थ्यांमध्ये पर्यावरणाविषयी जागृती निर्माण करण्याच्या उद्देशाने एक अभिनव उपक्रम राबविला. या उपक्रमांतर्गत विद्यार्थ्यांनी आपल्या पालकांसोबत मिळून झाडे लावावीत, आणि त्या क्षणाचे छायाचित्र शाळेच्या वर्गसमूहात पाठवावे, अशी विनंती संबंधित वर्गशिक्षकांनी पालकांना केली. विशेष म्हणजे, या उपक्रमास विद्यार्थ्यांबरोबरच पालकांनीही उत्स्फूर्त प्रतिसाद दिला असून, केवळ काही मिनिटांतच झाडे लावल्याची छायाचित्रे व्हॉट्सअॅप ग्रुपवर पोहोचू लागली. या उपक्रमामागे शाळेचे मुख्याध्यापक एन. आर. ठाकरे यांचे दूरदृष्टीपूर्ण मार्गदर्शन लाभले. त्यांच्याच प्रेरणेतून संपूर्ण शिक्षकवर्गाने आपापल्या वर्गातील विद्यार्थ्यांना संदेश पाठवून या उपक्रमात सहभागी होण्याचे आवाहन केले. झाडे लावण्याच्या कृतीतून केवळ पर्यावरण रक्षणाची भावना रुजवली गेली नाही, तर शाळा-विद्यार्थी-पालक यांच्यातील बंध अधिक दृढ झाले. या मोहिमेचा प्रारंभ वर्ग सातवी ब च्या वर्गशिक्षिका सौ. शितल महाजन यांनी आपल्या वर्गाच्या पालकांसाठी तयार केलेल्या संदेशाद्वारे झाला. दिनांक 25 जुलै रोजी संध्याकाळी सुमारे साडेसहा वाजता त्यांनी आपल्या वर्गाच्या व्हॉट्सअॅप पालकगटावर एक महत्त्वाचा संदेश पाठवला. त्यामध्ये विद्यार्थ्यांनी त्यांच्या पालकांसोबत मिळून कोणतेही झाड लावावे, त्यावेळी काढलेले छायाचित्र व्हॉट्सअॅप ग्रुपवर पाठवावे, आणि हे कार्य दुसऱ्या दिवशी सकाळपर्यंत पूर्ण व्हावे, अशा स्पष्ट सूचना दिल्या. या संदेशाची झपाट्याने दखल घेत मनश्री रविंद्र गढरी या सातवी ब वर्गातील विद्यार्थिनीच्या आई सौ. मनिषा गढरी यांनी अत्यंत तत्परतेने शाळेच्या या आवाहनास प्रतिसाद दिला. त्यांनी आपल्या मुलीसोबत एक वृक्षारोपण केले आणि त्याचे छायाचित्र काही मिनिटांतच वर्गसमूहात पाठवले. गढरी कुटुंबाचे हे उदाहरण इतर पालकांसाठी प्रेरणादायी ठरले आणि मग पालकांच्या सहभागाने हा उपक्रम अधिक व्यापक रूप धारण करू लागला. झाडे लावण्याच्या या मोहिमेमध्ये केवळ झाड लावणे एवढ्यावरच मर्यादित न राहता, अनेक पालकांनी आपल्या घरातील लहान भावंडांनाही या उपक्रमात सहभागी करून घेतले. काही पालकांनी आपल्या अंगणात, तर काहींनी शेतामध्ये झाडे लावली. एका विद्यार्थ्याच्या वडिलांनी तर गावातील मंदिराच्या परिसरात झाड लावून त्या ठिकाणी कायमस्वरूपी पाणी देण्याची जबाबदारीही घेतली. शाळेच्या या उपक्रमामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये ‘पर्यावरण रक्षण ही आपली जबाबदारी आहे’ ही भावना रुजताना दिसत आहे. एका विद्यार्थ्याने आपल्या झाडासोबत एक पाटी लावली होती, ज्यावर लिहिले होते – “हे झाड माझं आहे, मी त्याची काळजी घेईन.” अशा प्रकारच्या कृतीतून विद्यार्थ्यांच्या मनात झाडांविषयी आत्मीयता निर्माण होणे, हेच या उपक्रमाचे खरे यश आहे. मुख्याध्यापक एन. आर. ठाकरे यांनी याबाबत बोलताना सांगितले की, “फक्त वर्गात बसून पर्यावरणशास्त्र शिकवणे आणि प्रत्यक्ष झाडे लावण्याचा अनुभव देणे यामध्ये मोठा फरक असतो. विद्यार्थ्यांनी स्वतः झाड लावले की, त्याला पाणी घालणे, त्याची निगा राखणे याचे महत्त्व ते प्रत्यक्ष शिकतात. त्यामुळे हा उपक्रम म्हणजे पर्यावरण संवर्धनाच्या दिशेने एक छोटासा पण ठोस पाऊल आहे.” वर्गशिक्षिका सौ. शितल महाजन यांनी यामागील प्रेरणा विषद करताना सांगितले की, “गेली काही वर्षे आपण वृक्षारोपणाविषयी खूप बोलतो, पण कृती फारच मर्यादित असते. त्यामुळे यंदा मी ठरवलं की माझ्या वर्गातील प्रत्येक विद्यार्थ्याने झाड लावले पाहिजे. आणि त्या झाडाचे छायाचित्र पाठवावे, जेणेकरून इतरांना प्रेरणा मिळेल. मनश्री आणि तिच्या आईने दिलेला पहिला प्रतिसाद हा अत्यंत उत्साहवर्धक होता.” हा उपक्रम शाळेच्या इतर वर्गांपर्यंतही पोहोचत असून अनेक वर्गशिक्षकांनी देखील आपापल्या वर्गातील पालकांना अशाच प्रकारची सूचना देऊन झाडे लावण्यास प्रवृत्त केले आहे. शिक्षक आणि पालक यांच्यातील हे समन्वयाचे उदाहरण शैक्षणिक क्षेत्रासाठी आदर्श ठरू शकते. यामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये फक्त पुस्तकी ज्ञान न राहता, प्रत्यक्ष कृतीतून सामाजिक आणि पर्यावरणीय मूल्यांची जाणीव होऊ लागली आहे. यासारखे उपक्रम ग्रामीण भागातल्या शाळांनी राबविल्यास पर्यावरण संवर्धनाच्या दिशेने विद्यार्थ्यांच्या माध्यमातून सकारात्मक बदल घडवून आणता येईल. झाड लावण्याचा हा उपक्रम एका दिवसापुरता न राहता, त्या झाडांची वाढ, त्यांची निगा, पाणी देणे, खत टाकणे आणि भविष्यात ती झाडे कशी उपयोगी पडतील, याची माहितीही विद्यार्थ्यांना दिली गेल्यास ते संपूर्ण जीवनात पर्यावरणपुरक जगण्याचे धडे घेऊ शकतील. श्री गो.से. हायस्कूलचा हा उपक्रम केवळ एक साधा पर्यावरण जागृती उपक्रम नव्हता, तर विद्यार्थ्यांच्या भावविश्वाशी जोडलेली एक प्रेरणादायी कथा होती. विद्यार्थ्यांनी आपापल्या आई-वडिलांसोबत मिळून झाड लावले, यामुळे त्यांच्यातील संवाद वाढला, पर्यावरणाविषयी आत्मीयता निर्माण झाली आणि शाळेच्या संस्कारक्षम शिक्षणपद्धतीचे प्रतिबिंब पुन्हा एकदा स्पष्ट झाले. शाळेतील इतर शिक्षक, शिक्षकेतर कर्मचारी आणि व्यवस्थापन समितीनेही या उपक्रमाचे कौतुक केले असून लवकरच या उपक्रमाच्या अंतर्गत लावलेल्या झाडांचे निरीक्षण करण्यासाठी स्वतंत्र समिती स्थापन केली जाणार आहे, जेणेकरून ही झाडे वाढतील आणि त्यांचे संगोपन सुस्थितीत होईल. शेवटी, हे निश्चितच म्हणता येईल की पाचोरा येथील श्री गो.से. हायस्कूलच्या या अभिनव उपक्रमातून ‘झाडे लावा, झाडे जगवा’ ही घोषणा केवळ घोषणाच न राहता कृतीतून साकार होत आहे, आणि त्यात मुख्य सहभाग आहे विद्यार्थ्यांचा आणि पालकांचा – जो या उपक्रमाचा खरा आत्मा आहे.
