११ मार्च हा दिवस मराठी मनासाठी अत्यंत भावनिक, प्रेरणादायी आणि अभिमानाचा दिवस मानला जातो. हा दिवस केवळ दिनदर्शिकेतील एक साधा दिवस नसून स्वाभिमान, राष्ट्रनिष्ठा आणि धर्मरक्षणाच्या परंपरेचे जाज्वल्य स्मरण आहे. या दिवशी मराठा साम्राज्याचे दुसरे छत्रपती धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराज यांनी स्वराज्य, धर्म आणि स्वाभिमानासाठी दिलेल्या अद्वितीय बलिदानाचे स्मरण केले जाते. इतिहासातील अत्यंत क्रूर अत्याचार सहन करूनही आपल्या तत्त्वांशी तडजोड न करता अखेरच्या श्वासापर्यंत स्वधर्म आणि स्वाभिमान जपण्याचा अद्वितीय आदर्श धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांनी जगासमोर ठेवला. म्हणूनच ११ मार्च हा दिवस महाराष्ट्रासह संपूर्ण देशभर “संभाजी महाराज बलिदान दिन” म्हणून अत्यंत आदराने आणि अभिमानाने पाळला जातो. धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांच्या जीवनाचा अभ्यास करताना अनेक ऐतिहासिक ग्रंथ आणि संशोधनपर लेखांचा आधार घ्यावा लागतो. विशेषतः ज्येष्ठ इतिहास संशोधक व अभ्यासक वा. सी. बेंद्रे यांनी लिहिलेला “छत्रपती संभाजी महाराज” हा ग्रंथ धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा आणि कार्याचा सखोल अभ्यास करणारा मानला जातो. या ग्रंथात वा. सी. बेंद्रे यांनी धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांच्या धैर्य, विद्वत्ता आणि तत्त्वनिष्ठतेचे प्रभावी वर्णन केले आहे. धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांचा जन्म १४ मे १६५७ रोजी पुरंदर किल्ल्यावर झाला. ते हिंदवी स्वराज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराज आणि माता सईबाई यांचे सुपुत्र होते. बालपणापासूनच धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराज अत्यंत बुद्धिमान, पराक्रमी आणि स्वाभिमानी होते. त्यांचे शिक्षण अत्यंत व्यापक झाले होते. मराठी, संस्कृत, फारसी, हिंदी आणि कन्नड या भाषांवर धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांचे प्रभुत्व होते. ते एक उत्कृष्ट योद्धा, कुशल प्रशासक आणि विद्वान साहित्यिक होते. संस्कृत भाषेत लिहिलेला “बुधभूषण” हा ग्रंथ धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांच्या विद्वत्तेची साक्ष देतो. त्यामुळे धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराज हे केवळ तलवारीचे धनी नव्हते, तर ज्ञान आणि संस्कृतीचेही समर्थ रक्षक होते. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या निधनानंतर १६८१ साली धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांनी स्वराज्याची धुरा सांभाळली. त्या काळात मराठा साम्राज्यावर मोठे संकट आले होते. मोगल बादशहा औरंगजेब प्रचंड सैन्य घेऊन दक्षिणेत उतरला होता आणि त्याचे उद्दिष्ट मराठा साम्राज्याचा पूर्ण नाश करणे हेच होते. परंतु धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांनी अत्यंत धैर्याने आणि कुशल नेतृत्वाने या संकटाला तोंड दिले. इतिहास संशोधक वा. सी. बेंद्रे यांनी आपल्या ग्रंथात नमूद केले आहे की धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांच्या नेतृत्वामुळे मराठा साम्राज्याने मोगल साम्राज्याच्या प्रचंड शक्तीला दीर्घकाळ रोखून धरले. जवळपास नऊ वर्षे धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांनी मोगल साम्राज्याशी संघर्ष केला आणि स्वराज्याचे अस्तित्व टिकवून ठेवले. त्यांच्या धाडसी मोहिमांमुळे मोगल सैन्याला सतत त्रास सहन करावा लागला आणि औरंगजेबाला स्वराज्य जिंकणे अशक्यप्राय वाटू लागले. धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांचे नेतृत्व मराठा सैन्यासाठी प्रेरणादायी ठरले. त्यांच्या धैर्यामुळे आणि लढाऊ वृत्तीमुळे मराठा साम्राज्याची जिद्द अधिक प्रखर झाली. मात्र १६८९ साली संगमेश्वर येथे विश्वासघाताने धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांना पकडण्यात आले. त्यांना औरंगजेबाच्या छावणीत आणण्यात आले. तेथे धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांना धर्मांतर करण्याचा प्रस्ताव देण्यात आला. परंतु धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांनी हा प्रस्ताव ठामपणे नाकारला. स्वराज्य आणि स्वधर्मासाठी प्राण देणे मान्य आहे, परंतु स्वाभिमानाचा त्याग करणे कधीही मान्य नाही अशी ठाम भूमिका धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांनी घेतली. त्यानंतर धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांवर अत्यंत क्रूर अत्याचार करण्यात आले. जवळपास चाळीस दिवस त्यांना अमानुष छळ सहन करावा लागला. त्यांच्या शरीरावर अत्यंत निर्दयी अत्याचार करण्यात आले. तरीही धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांनी आपल्या धर्माचा, स्वाभिमानाचा आणि तत्त्वांचा त्याग केला नाही. अखेरीस ११ मार्च १६८९ रोजी तुळापूर येथे धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांची निर्घृण हत्या करण्यात आली. इतिहास संशोधक वा. सी. बेंद्रे यांनी नमूद केले आहे की धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांचे बलिदान हे स्वाभिमान, धर्मनिष्ठा आणि राष्ट्रभक्तीचे सर्वोच्च उदाहरण आहे. त्यामुळे पुढील काळात समाजाने त्यांना “धर्मवीर” ही उपाधी दिली. धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांच्या बलिदानानंतरही मराठा साम्राज्याचा संघर्ष थांबला नाही. उलट धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांच्या बलिदानाने मराठ्यांच्या मनात नवचैतन्य निर्माण झाले. पुढील काळात मराठ्यांनी औरंगजेबाच्या साम्राज्याला मोठा धक्का दिला आणि स्वराज्याची परंपरा अधिक मजबूत केली. धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांच्या महान बलिदानाच्या स्मरणार्थ महाराष्ट्रात दरवर्षी ११ फेब्रुवारी ते ११ मार्च हा कालावधी “धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराज बलिदान मास” म्हणून पाळला जातो. या महिन्यात अनेक शिवभक्त आणि सामाजिक संस्था विविध उपक्रम राबवतात. काहीजण पूर्ण महिनाभर चप्पल न घालण्याचा संकल्प करतात, काहीजण मांसाहाराचा त्याग करतात, तर काहीजण उपवास किंवा एक वेळ भोजन करण्याचा संकल्प करतात. अनेक ठिकाणी इतिहास व्याख्यानमाला, निबंध स्पर्धा, मिरवणुका आणि सामाजिक उपक्रम आयोजित केले जातात. रक्तदान शिबिरे, अन्नदान, वृक्षारोपण आणि स्वच्छता मोहिमा अशा कार्यक्रमांद्वारे धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांच्या स्मृतीला अभिवादन केले जाते. बलिदान मासाच्या शेवटच्या दिवशी म्हणजे ११ मार्च रोजी तुळापूर आणि वढू बुद्रुक येथे हजारो शिवभक्त एकत्र येऊन धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांना श्रद्धांजली अर्पण करतात. अत्यंत भावनिक वातावरणात धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांच्या बलिदानाचे स्मरण केले जाते. धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांचे जीवन हे स्वाभिमान, तत्त्वनिष्ठा आणि राष्ट्रनिष्ठेचा सर्वोच्च आदर्श आहे. इतिहासातील उपलब्ध संशोधनग्रंथ आणि ऐतिहासिक संदर्भांचा अभ्यास केल्यावर हे स्पष्ट होते की धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराज हे केवळ एक पराक्रमी योद्धा नव्हते, तर ते ज्ञान, धैर्य, संस्कृती आणि स्वाभिमान यांचे जाज्वल्य प्रतीक होते. धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांचे तेजस्वी बलिदान आजही मराठी मनाला प्रेरणा देते आणि भावी पिढ्यांना स्वाभिमान, राष्ट्रप्रेम आणि संघर्षाची नवी ऊर्जा देत राहते. धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांचे बलिदान हे भारतीय इतिहासातील अमर दीपस्तंभ आहे, जो शतकानुशतके समाजाला प्रेरणा देत राहील.
