लोकसेवेचा ध्यास घेतलेला देवमाणूस हरपला… स्वर्गीय आदरणीय डॉ. शशिकांत रघुनाथ खानोरे साहेब : एक युगपुरुष, एक आधारवड, एक जिवंत दैवत

पाचोरा – काही व्यक्तींचे निधन ही केवळ एक घटना नसते; तर तो संपूर्ण समाजाच्या हृदयावर उमटलेला वेदनेचा ठसा असतो. पाचोरा शहरातील वैद्यकीय क्षेत्रातील ऋषितुल्य व्यक्तिमत्त्व, हजारो रुग्णांचे विश्वासस्थान, जनसेवेचा अखंड ध्यास घेतलेले आणि माणुसकीचे मूर्तिमंत प्रतीक असलेले स्वर्गीय आदरणीय डॉ. शशिकांत रघुनाथ खानोरे साहेब यांच्या निधनाने अशीच एक वेदनादायी पोकळी निर्माण झाली आहे. १३ जून २०२६ रोजी रात्री त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला आणि पाचोरा शहरासह संपूर्ण परिसर एका महान व्यक्तिमत्त्वाच्या छत्रछायेला कायमचा मुकला. त्यांच्या निधनाची बातमी वाऱ्यासारखी पसरताच हजारो डोळे पाणावले, अनेकांच्या घरातील आधारवड कोसळल्याची भावना निर्माण झाली आणि एकच प्रश्न सर्वांच्या मनात उमटला – “आता आपले डॉक्टर साहेब कुठे भेटणार?” काही व्यक्ती जन्माने मोठ्या नसतात, तर त्यांच्या कार्याने, त्यांच्या विचारांनी आणि त्यांच्या माणुसकीने त्या अजरामर होतात. स्वर्गीय आदरणीय डॉ. शशिकांत खानोरे साहेब हे असेच एक व्यक्तिमत्त्व होते. त्यांनी वैद्यकीय व्यवसाय हा केवळ उदरनिर्वाहाचे साधन म्हणून कधीच स्वीकारला नाही. त्यांनी त्याला लोकसेवेचे व्रत मानले आणि आयुष्याच्या अखेरच्या क्षणापर्यंत त्या व्रताशी एकनिष्ठ राहिले. ७ डिसेंबर १९४७ रोजी जळगाव जिल्ह्यातील कानळदा येथे त्यांचा जन्म झाला. वडील रघुनाथ जानकीराम भावसार हे पोस्ट खात्यात कार्यरत होते तर आई रेणुकाबाई या आदर्श शिक्षिका होत्या. घरातील शिस्त, संस्कार, प्रामाणिकपणा आणि समाजसेवेची शिकवण हीच त्यांच्या आयुष्याची खरी संपत्ती ठरली. बालपणापासूनच अभ्यासू, संवेदनशील आणि कर्तव्यदक्ष स्वभावामुळे ते सर्वांच्या नजरेत भरत असत. प्रताप महाविद्यालय, अमळनेर येथून शिक्षण घेतल्यानंतर त्यांची निवड पुण्यातील बी. जे. मेडिकल कॉलेजमध्ये झाली. त्या काळात वैद्यकीय शिक्षण घेणे ही मोठी अभिमानाची गोष्ट होती. परंतु स्वर्गीय आदरणीय डॉ. खानोरे साहेबांसाठी डॉक्टर होणे म्हणजे केवळ पदवी मिळवणे नव्हते, तर समाजातील दुःखी, गरजू आणि आजारी माणसांच्या सेवेसाठी स्वतःला अर्पण करणे होते. शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर त्यांनी राहुरी आणि टाकळी ढोकेश्वर येथे वैद्यकीय अधिकारी म्हणून सेवा बजावली. ग्रामीण भागातील लोकांचे हाल, आरोग्य सुविधांचा अभाव आणि आर्थिक अडचणी त्यांनी जवळून अनुभवल्या. याच अनुभवातून त्यांच्या मनात लोकसेवेची ज्योत अधिक प्रखर झाली. सन १९७६ मध्ये त्यांनी पाचोरा येथे वैद्यकीय सेवा सुरू केली आणि त्यानंतरच्या पाच दशकांहून अधिक काळ त्यांनी हजारो नव्हे तर लाखो रुग्णांच्या जीवनाला स्पर्श केला. त्या काळात आजच्या सारख्या आधुनिक वैद्यकीय सुविधा उपलब्ध नव्हत्या. ना अत्याधुनिक स्कॅन, ना सोनोग्राफी, ना सहज उपलब्ध तज्ज्ञ डॉक्टर. अशा परिस्थितीत पाचोरा आणि परिसरातील जनतेसाठी आदरणीय डॉ. खानोरे साहेब हेच आशेचा किरण होते. त्यांच्या दवाखान्यात येणाऱ्या प्रत्येक रुग्णाला ते आपल्या कुटुंबातील सदस्याप्रमाणे वागवत. अनेक कुटुंबांच्या तीन-तीन पिढ्यांवर त्यांनी उपचार केले. एखाद्या वृद्ध रुग्णाची प्रकृती विचारताना किंवा एखाद्या लहान मुलाला प्रेमाने धीर देताना त्यांच्या चेहऱ्यावर उमटणारे हास्य आजही अनेकांच्या स्मरणात ताजे आहे. त्यांच्या दवाखान्यात औषधांपेक्षा अधिक परिणामकारक ठरत असे ते त्यांचे प्रेमळ बोलणे आणि दिलासा देणारे शब्द. पाचोऱ्याचे श्रद्धास्थान असलेल्या डॉ. खानोरे साहेबांचे निदान हे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य होते. आधुनिक तपासण्यांशिवाय केवळ रुग्णाची नाडी, त्याची लक्षणे आणि अनुभवाच्या बळावर ते अचूक निदान करीत. अनेकदा त्यांनी केलेले निदान पुढे शंभर टक्के खरे ठरले. त्यामुळे रुग्णांच्या मनात त्यांच्या ज्ञानाबद्दल आणि अनुभवाबद्दल विलक्षण विश्वास निर्माण झाला होता. पाचोरा शहरात पहिले ईसीजी मशीन आणि एक्स-रे सुविधा उपलब्ध करून देण्याचे श्रेयही या दूरदृष्टी असलेल्या वैद्यकीय सेवकाला जाते. ग्रामीण भागातील रुग्णांना मोठ्या शहरांत जावे लागू नये, त्यांचा वेळ आणि पैसा वाचावा, यासाठी त्यांनी सतत प्रयत्न केले. आज वैद्यकीय क्षेत्रात उपलब्ध असलेल्या अनेक सुविधांच्या पायाभरणीत त्यांचे योगदान महत्त्वाचे आहे. गरीब आणि गरजू रुग्णांविषयी त्यांना विशेष कळवळा होता. अनेक रुग्णांकडे फी भरण्यासाठी पैसे नसत. अशा वेळी त्यांनी कधीही पैशांचा आग्रह धरला नाही. उलट स्वतःच्या खिशातून औषधे देऊन, आर्थिक मदत करून त्यांनी अनेकांना जीवनदान दिले. त्यांच्यासाठी रुग्ण हा ग्राहक नव्हता; तर तो एक माणूस होता आणि त्या माणसाचे दुःख दूर करणे हेच त्यांचे खरे कर्तव्य होते. रुग्णांचे तारणहार म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या डॉ. खानोरे साहेबांनी अनेक हृदयविकाराच्या रुग्णांना नवजीवन दिले. प्रसिद्ध हृदयतज्ज्ञ डॉ. नितू मांडके यांच्याशी असलेल्या स्नेहसंबंधातून त्यांनी अनेक रुग्णांना योग्य उपचार मिळवून दिले. अनेकांचे प्राण वाचवले. आजही असंख्य कुटुंबे कृतज्ञतेने सांगतात की, “आमचे आई-वडील, भाऊ किंवा नातेवाईक आज जिवंत आहेत, कारण योग्य वेळी डॉ. खानोरे साहेब भेटले होते.” वैद्यकीय क्षेत्राबरोबरच सामाजिक क्षेत्रातही त्यांचे योगदान तितकेच मोलाचे होते. इंडियन मेडिकल असोसिएशन (आयएमए) पाचोरा शाखेचे अध्यक्ष आणि सचिव म्हणून त्यांनी उल्लेखनीय कार्य केले. पाचोरा डॉक्टर्स असोसिएशनच्या कार्यात त्यांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका निभावली. रक्तदान शिबिरे, आरोग्य तपासणी शिबिरे, जनजागृती मोहिमा आणि विविध समाजोपयोगी उपक्रमांमध्ये ते नेहमीच आघाडीवर असत. रोटरी क्लब पाचोऱ्याचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी अनेक लोकहितकारी उपक्रम राबवले. त्यांच्या कार्याचा गौरव म्हणून त्यांना अनेक पुरस्कार प्राप्त झाले. परंतु त्यांच्यासाठी सर्वात मोठा पुरस्कार होता तो रुग्णांच्या चेहऱ्यावर उमटणारे समाधान आणि त्यांच्या कुटुंबीयांच्या डोळ्यांतील कृतज्ञतेचे अश्रू. वैद्यकीय क्षेत्रातील आधारवड असलेल्या या महान व्यक्तिमत्त्वाला वाचन आणि प्रवासाची विशेष आवड होती. नवीन ज्ञान मिळवण्याची त्यांची जिद्द अखेरपर्यंत कायम राहिली. आधुनिक वैद्यकीय घडामोडींचा अभ्यास करून ते त्याचा उपयोग रुग्णांच्या हितासाठी करीत असत. त्यांच्या कौटुंबिक आयुष्याकडे पाहिले तर तोही एक आदर्श परिवार आहे. त्यांच्या जीवनप्रवासात सौ. सुरेखा खानोरे यांनी खंबीर साथ दिली. त्या गायत्री परिवाराच्या कार्याशी अनेक वर्षांपासून जोडलेल्या असून अध्यात्म, संस्कार आणि समाजसेवा यांची ज्योत त्यांनी सदैव प्रज्वलित ठेवली आहे. विविध धार्मिक, सामाजिक आणि आध्यात्मिक उपक्रमांत त्यांचा सक्रिय सहभाग राहिला आहे. डॉक्टर साहेबांच्या कार्यामागे त्यांचे मोठे योगदान होते. आदरणीय डॉ. खानोरे साहेबांचे ज्येष्ठ चिरंजीव डॉ. चारुदत्त खानोरे हे पाचोरा शहरातील सुप्रसिद्ध अस्थिरोग तज्ज्ञ असून निरामय हॉस्पिटलचे संचालक म्हणून रुग्णसेवेची परंपरा समर्थपणे पुढे नेत आहेत. धाकटे चिरंजीव डॉ. अभिजीत खानोरे हे दंतरोग तज्ज्ञ असून पुणे येथे उच्च शिक्षण पूर्ण करून तेथेच स्वतःची यशस्वी वैद्यकीय सेवा उभारून स्थायिक झाले आहेत. वडिलांनी आयुष्यभर जपलेला सेवाभाव, प्रामाणिकपणा आणि माणुसकीचा वारसा दोन्ही सुपुत्र आज अभिमानाने पुढे नेत आहेत. डॉ. खानोरे साहेब हे केवळ एका कुटुंबाचे प्रमुख नव्हते, तर हजारो कुटुंबांचे आधारवड होते. त्यांच्या दवाखान्यात उपचार घेतलेल्या प्रत्येक व्यक्तीच्या आयुष्यात त्यांचे एक वेगळे स्थान आहे. अनेकांना त्यांचे प्रेमळ हास्य आठवते, अनेकांना त्यांचा दिलासा देणारा आवाज आठवतो आणि अनेकांना त्यांचे शब्द आजही प्रेरणा देतात. झुंज वृत्तपत्र व ध्येय न्यूजचे संपादक संदीप दामोदर महाजन यांचे पिताश्री स्व. स्वातंत्र्यसैनिक तथा पाचोरा नगरपालिका सेवानिवृत्त ऑक्ट्रॉय निरीक्षक यांचे आणि महाजन परिवाराचे खानोरे परिवाराशी अनेक दशकांचे जिव्हाळ्याचे संबंध होते. आदरणीय डॉ. खानोरे साहेबांचे मार्गदर्शन, प्रेम आणि आत्मीयता ही महाजन परिवारासाठी कायम प्रेरणादायी ठरली. त्यांच्या निधनाने महाजन परिवारालाही वैयक्तिक दुःख झाले असून झुंज वृत्तपत्र परिवार, ध्येय न्यूज परिवार तसेच संपादक संदीप दामोदर महाजन व त्यांचा संपूर्ण परिवार खानोरे परिवाराच्या या अपार दुःखात मनःपूर्वक सहभागी आहे. आज हे महान व्यक्तिमत्त्व शरीराने आपल्यात नाही. त्यांच्या दवाखान्याचे दार, त्यांनी वापरलेली खुर्ची, त्यांचे टेबल आणि त्यांच्या आठवणी आजही जिवंत आहेत. पण “काळजी करू नका, तुम्ही बरे व्हाल” असे आत्मविश्वासाने सांगणारा तो प्रेमळ आवाज आता पुन्हा ऐकू येणार नाही, ही जाणीव मनाला असह्य वेदना देऊन जाते. काही व्यक्तींचे आयुष्य वर्षांनी मोजले जात नाही; त्यांनी किती लोकांच्या जीवनात प्रकाश पेरला यावर त्यांचे मोठेपण ठरते. त्या अर्थाने स्वर्गीय आदरणीय डॉ. शशिकांत रघुनाथ खानोरे साहेब हे खऱ्या अर्थाने एक युगपुरुष होते. त्यांनी आयुष्यभर माणसांवर प्रेम केले, दुःखितांना आधार दिला, निराशांना आशा दिली आणि मानवतेची अखंड सेवा केली. आज त्यांच्या स्मृतींना अभिवादन करताना प्रत्येक डोळा ओलावलेला आहे. प्रत्येक हृदय कृतज्ञतेने भरून आलेले आहे. पाचोऱ्याच्या मातीतील प्रत्येक कण, त्यांच्या उपचाराने बरे झालेला प्रत्येक रुग्ण, त्यांच्या सहवासाने समृद्ध झालेला प्रत्येक जीव आणि त्यांना ओळखणारा प्रत्येक नागरिक आज एकच प्रार्थना करीत आहे… “हे ईश्वर, या महान सेवाव्रती आत्म्यास आपल्या चरणी स्थान दे. त्यांनी आयुष्यभर मानवतेची सेवा केली. दुःखितांना आधार दिला. निराशांना आशा दिली. त्यांच्या पुण्याईचा सुगंध पुढील अनेक पिढ्यांना प्रेरणा देत राहो. स्वर्गीय आदरणीय डॉ. शशिकांत रघुनाथ खानोरे साहेब शरीराने आमच्यात नसले तरी त्यांचे कार्य, त्यांचा सेवाभाव, त्यांची माणुसकी, त्यांचे संस्कार आणि त्यांनी दिलेला आधार कायम आमच्या हृदयात जिवंत राहील. पाचोऱ्याच्या इतिहासात त्यांचे नाव केवळ एक डॉक्टर म्हणून नव्हे, तर जनसेवेला वाहून घेतलेल्या एका युगपुरुषाच्या रूपाने सदैव स्मरणात राहील. अशा या थोर सेवाव्रती, ऋषितुल्य आणि देवमाणूस व्यक्तिमत्त्वास भावपूर्ण श्रद्धांजली.”

स्वर्गीय आदरणीय डॉ. शशिकांत रघुनाथ खानोरे साहेब यांना विनम्र अभिवादन

पाचोऱ्याच्या मातीमध्ये
एक दीप तेजस्वी पेटला होता,
दुःखी, रुग्ण, गरिबांच्या जीवनात
आशेचा किरण ठरला होता…

औषधांच्या पलीकडे जाऊन
ज्यांनी माणुसकी जपली होती,
असे देवमाणूस आज
काळाच्या पडद्याआड निघून गेले होते…

हातात होती औषधे,
हृदयात होती करुणा,
ओठांवर होते हास्य,
डोळ्यांत होती आपुलकीची भावना…

रुग्णांसाठी ते केवळ डॉक्टर नव्हते,
तर असंख्यांच्या जीवनातील देव होते,
वेदनांच्या अंधारात
आशेचे दीप प्रज्वलित करणारे होते…

कोण गरीब, कोण श्रीमंत,
भेद त्यांनी कधीच केला नाही,
पैशांपेक्षा माणसाला मोठे मानण्याचा
धर्म त्यांनी कधी सोडला नाही…

अश्रूंना दिला आधार,
वेदनांना दिला दिलासा,
असंख्य कुटुंबांना दिला
जगण्याचा नवा विश्वास…

नाडी पाहून आजार ओळखणारे
ते अनुभवी हात होते,
रुग्णांच्या वेदनांवर फुंकर घालणारे
त्यांचे शब्दच औषध होते…

“काळजी करू नका, तुम्ही बरे व्हाल…”
हा त्यांचा मंत्र होता,
त्या एका वाक्यातच
अर्धा आजार बरा होत होता…

पाचोऱ्याच्या वैद्यकीय इतिहासातील
ते एक सुवर्णपान होते,
सेवा, त्याग आणि समर्पणाचे
जिवंत उदाहरण होते…

ईसीजी, एक्स-रे आणि आधुनिक आरोग्यसेवेचे
नवे मार्ग त्यांनी दिले,
अनेकांच्या आयुष्याला
नवजीवनाचे सूर त्यांनी दिले…

लोकसेवेचे व्रत
ज्यांनी आयुष्यभर जपले,
स्वतःच्या सुखापेक्षा समाजाचे दुःख
ज्यांनी मनापासून जवळ केले…

गरजूंना मदतीचा हात देत
ते अखंड चालत राहिले,
आणि माणुसकीचे मंदिर
आपल्या कर्मातून उभे करत राहिले…

सौ. सुरेखाताईंच्या सहवासात
संस्कारांचे घर फुलले,
गायत्री परिवाराच्या विचारांनी
जीवनमूल्यांचे दीप उजळले…

सेवेचा वारसा
पुढील पिढ्यांमध्येही रुजत गेला,
डॉ. चारुदत्त खानोरे आणि
डॉ. अभिजीत खानोरे यांच्या रूपाने
तो अधिकच बहरत गेला…

आज दवाखाना आहे,
आठवणी आहेत,
टेबल आहे, खुर्ची आहे,
पण ते प्रेमळ व्यक्तिमत्त्व नाही…

आजही कानात घुमतो
तोच दिलासादायक स्वर,
पण भेटीसाठी उघडणार नाही आता
तो वात्सल्यपूर्ण दर…

नियतीने हिरावून नेले शरीर,
पण कार्य अमर झाले,
माणुसकीचा दीप पेटवणारे
आदरणीय डॉ. शशिकांत खानोरे साहेब
अजरामर झाले…

पाचोऱ्याचा आधारवड
आज जरी कोसळला असला,
तरी त्यांची सावली
अनेकांच्या मनात कायम राहील…

त्यांच्या सेवाभावाचा सुगंध
काळाच्या पलीकडे दरवळत राहील,
आणि प्रत्येक कृतज्ञ हृदयातून
एकच स्वर उमटत राहील…

“डॉक्टर साहेब,
आपण शरीराने आमच्यात नसाल,
पण आपल्या आठवणी,
आपले संस्कार,
आपली माणुसकी,
आणि आपल्या सेवेची पुण्याई
सदैव जिवंत राहील…

आपल्या कार्याचे ऋण
आम्ही कधीच फेडू शकणार नाही…!”

अशा या थोर सेवाव्रती, ऋषितुल्य, लोकसेवक आणि देवमाणूस व्यक्तिमत्त्वास भावपूर्ण श्रद्धांजली

Dhyeya News & सा. झुंज
संपादक
संदीप दा. महाजन, पाचोरा जि. जळगाव*