ध्वजारोहण की ध्वजवंदना? राष्ट्रीय सणांच्या परंपरेमागचा अर्थ समजून घेण्याची गरज

१५ ऑगस्ट आला की शाळा, महाविद्यालये, शासकीय कार्यालये, सामाजिक संस्था आणि विविध सार्वजनिक ठिकाणी तिरंगा अभिमानाने फडकताना दिसतो. २६ जानेवारीलाही त्याच तिरंग्याला सलाम केला जातो. वातावरणात देशभक्तीचा उत्साह असतो, राष्ट्रगीत घुमते, भारतमातेचा जयघोष होतो आणि प्रत्येकाच्या मनात राष्ट्राभिमान जागा होतो. मात्र या सगळ्या उत्साहाच्या मध्यभागी एक महत्त्वाचा प्रश्न अनेकदा दुर्लक्षित राहतो—१५ ऑगस्टला ध्वजारोहण आणि २६ जानेवारीला ध्वजवंदना किंवा ध्वज फडकविण्याच्या प्रक्रियेत नेमका फरक काय? हा फरक केवळ दोन शब्दांचा नसून त्यामागे भारताच्या स्वातंत्र्याची आणि प्रजासत्ताक निर्मितीची दोन वेगवेगळी ऐतिहासिक पर्वे दडलेली आहेत. १५ ऑगस्ट १९४७ हा भारताच्या इतिहासातील अत्यंत निर्णायक दिवस. शेकडो वर्षांच्या परकीय सत्तेविरुद्ध झालेल्या संघर्षानंतर भारत स्वतंत्र झाला. असंख्य स्वातंत्र्यसैनिकांनी तुरुंगवास, लाठीमार, गोळ्या, हालअपेष्टा आणि आपल्या आयुष्याचा त्याग स्वीकारला. त्या संघर्षातून मिळालेल्या स्वातंत्र्याची पहाट १५ ऑगस्टला उगवली. म्हणून हा दिवस केवळ सुट्टीचा दिवस नसून भारताने स्वतःच्या भवितव्याची सूत्रे स्वतःच्या हातात घेतल्याचा ऐतिहासिक क्षण आहे. या दिवशी राष्ट्रध्वज उंचावण्याची अर्थात ध्वजारोहणाची परंपरा स्वातंत्र्यप्राप्तीच्या त्या ऐतिहासिक घटनेशी जोडलेली आहे. ब्रिटिश सत्तेचे प्रतीक असलेल्या परकीय राजवटीच्या जागी स्वतंत्र भारताचा तिरंगा सर्वोच्च स्थानी फडकला. म्हणून १५ ऑगस्टच्या ध्वजारोहणामध्ये गुलामगिरीतून स्वातंत्र्याकडे झालेल्या भारताच्या प्रवासाचा संदेश सामावलेला आहे. आजही पंतप्रधान लाल किल्ल्यावर राष्ट्रध्वज फडकवून देशाला संबोधित करतात. देशभरातील शासकीय आणि निमशासकीय कार्यालये, शैक्षणिक संस्था तसेच विविध सामाजिक संघटनांमध्येही या दिवसाचे औचित्य साधून राष्ट्रध्वज उभारला जातो. याउलट २६ जानेवारी १९५० हा भारताच्या राष्ट्रजीवनातील आणखी एका महान परिवर्तनाचा दिवस आहे. स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर भारताने स्वतःचे संविधान स्वीकारले आणि ते अमलात आणून भारताने स्वतःला सार्वभौम लोकशाही प्रजासत्ताक म्हणून जगासमोर स्थापित केले. त्यामुळे २६ जानेवारी हा केवळ स्वातंत्र्य टिकविण्याचा दिवस नाही, तर स्वातंत्र्याला संविधानिक दिशा देण्याचा दिवस आहे. याच ठिकाणी ध्वजारोहण आणि ध्वजवंदना या संकल्पनांचा अर्थ समजून घेणे महत्त्वाचे ठरते. ध्वजारोहण म्हणजे राष्ट्रध्वजाला सन्मानपूर्वक उंच नेऊन फडकविण्याची प्रक्रिया. ध्वजवंदना म्हणजे राष्ट्रध्वजासमोर उभे राहून त्याला आदर, निष्ठा आणि राष्ट्रभक्तीपूर्वक अभिवादन करणे. त्यामुळे ध्वजवंदना ही केवळ एक औपचारिक कृती नसून राष्ट्राच्या सार्वभौमत्वाला, संविधानाला आणि राष्ट्रीय एकात्मतेला दिलेला सन्मान आहे. सामान्य नागरिकांच्या दैनंदिन वापरात मात्र ध्वजारोहण, ध्वजवंदन, ध्वज फडकविणे हे शब्द अनेकदा समान अर्थाने वापरले जातात. त्यामुळे शब्दांच्या वापराबाबत संभ्रम निर्माण होतो. प्रत्यक्षात महत्त्वाचा मुद्दा हा शब्दांपेक्षा त्या दिवसाचा ऐतिहासिक संदर्भ, अधिकृत कार्यक्रमपद्धती आणि राष्ट्रध्वजाबद्दलची शिस्त आहे. राष्ट्रध्वज फडकविताना भारतीय ध्वजसंहितेतील नियमांचे पालन करणे अत्यंत आवश्यक आहे. या दोन राष्ट्रीय दिवसांकडे एका वेगळ्या दृष्टिकोनातून पाहिले तर त्यातील नाते अधिक सुंदरपणे समोर येते. १५ ऑगस्टने भारताला स्वातंत्र्य दिले; २६ जानेवारीने त्या स्वातंत्र्याला संविधानाचा आधार दिला. एक दिवस आपल्याला स्वातंत्र्यसैनिकांच्या त्यागाची आठवण करून देतो, तर दुसरा दिवस संविधाननिर्मात्यांनी घडविलेल्या लोकशाही व्यवस्थेची जाणीव करून देतो. एकीकडे देश स्वतंत्र झाला, तर दुसरीकडे त्या स्वतंत्र देशाचा कारभार कोणत्या मूल्यांवर चालेल याचे उत्तर संविधानाने दिले. म्हणूनच शाळेतील विद्यार्थी राष्ट्रध्वजाला सलाम करतो, तेव्हा त्याला फक्त एक कापडाचा तिरंगा दिसू नये. त्या तीन रंगांमध्ये देशाचा इतिहास, त्याग, शौर्य, शांतता, प्रगती आणि लोकशाहीची आशा दिसली पाहिजे. राष्ट्रगीत सुरू झाल्यावर उभे राहणे ही केवळ परंपरा नसून राष्ट्राबद्दलच्या आदराची अभिव्यक्ती आहे. तिरंगा हातात घेणे सोपे आहे; मात्र त्याच्या मूल्यांचे पालन करणे ही खरी राष्ट्रभक्ती आहे. आजच्या पिढीला १५ ऑगस्ट आणि २६ जानेवारीमधील हा सूक्ष्म पण महत्त्वाचा फरक समजावून सांगणे गरजेचे आहे. कारण इतिहासाची माहिती केवळ परीक्षेपुरती मर्यादित राहिली तर राष्ट्रीय दिवसांचा खरा अर्थ हरवतो. १५ ऑगस्ट आपल्याला विचारतो—स्वातंत्र्य मिळविण्यासाठी किती त्याग झाला? आणि २६ जानेवारी आपल्याला विचारतो—मिळालेले स्वातंत्र्य आपण संविधानाच्या मूल्यांनुसार किती जबाबदारीने जगत आहोत? तिरंगा आकाशात उंच फडकतो, तेव्हा त्याच्याकडे पाहताना प्रत्येक भारतीयाने मनात एकच भावना ठेवावी—स्वातंत्र्य हे बलिदानातून मिळाले आहे आणि लोकशाही ही जबाबदारीतून टिकते. म्हणून ध्वजारोहण असो वा ध्वजवंदना, दोन्हींच्या केंद्रस्थानी राष्ट्रध्वजाचा सन्मान, संविधानाचा आदर आणि भारताच्या अखंड एकतेची भावना असली पाहिजे. हाच राष्ट्रीय सणांचा खरा संदेश आणि हाच तिरंग्याला दिलेला सर्वात मोठा मान आहे.                -✨ सौ. शीतल संदीप महाजन            M.A., M.Ed. उपशिक्षिका, श्री गो. से. हायस्कूल, पाचोरा