पाचोऱ्याच्या मातीत स्वातंत्र्याची चळवळ केवळ घोषणांपुरती मर्यादित नव्हती; या भूमीतील अनेकांनी भूमिगत राहून संदेश पोहोचवला, गावोगावी जनजागृती केली, पोलिसांचा ससेमिरा चुकवला आणि प्रसंगी ब्रिटिशांच्या गोळ्यांना सामोरे गेले. २६ ऑगस्ट १९४२ हा पाचोऱ्याच्या स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासातील अत्यंत थरारक आणि रक्तरंजित दिवस ठरला. या संघर्षात प्राणाची बाजी लावणाऱ्या, जखमी होणाऱ्या आणि स्वातंत्र्याची ज्योत पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचवणाऱ्या वीरांच्या स्मृती आजही पाचोऱ्याच्या मातीत जिवंत आहेत.
९ ऑगस्ट १९४२ रोजी मुंबईतील गवालिया टँक मैदानावर अरुणा असफ अली यांनी तिरंगा फडकावून ‘चले जाव’चा संदेश जनतेपर्यंत पोहोचवला. त्यापूर्वीच ब्रिटिश सत्तेने महात्मा गांधी, पं. जवाहरलाल नेहरू, सरदार वल्लभभाई पटेल, सरहद्द गांधी, मौलाना आझाद यांच्यासह अनेक राष्ट्रीय नेत्यांना अटक केली होती. संपर्काची साधने खंडित करून आंदोलनाची माहिती जनतेपर्यंत पोहोचू नये, असा इंग्रजांचा प्रयत्न होता. मात्र स्वातंत्र्याची ठिणगी दडपता आली नाही आणि तिची धग पाचोरा परिसरातही पोहोचली.
‘चले जाव’चा संदेश घेऊन अण्णासाहेब सुपडू भादू पाटील भूमिगत झाले. चाळीसगावमार्गे कजगाव, गोंडगाव, घुसर्डी आदी गावांमध्ये त्यांनी सभा घेतल्या. गाळण, तारखेडा, लोहारा, अंतुर्ली, नांद्रा, हडसन, पहाण, कुन्हाड, साजगाव, खेडगाव, वेरूळी, आंबेवडगाव अशा विविध गावांमध्ये सत्याग्रह, प्रभातफेऱ्या आणि जनजागृतीच्या माध्यमातून स्वराज्याचा संदेश पोहोचवला. इंग्रज पोलिसांचा पाठलाग सुरू असतानाही त्यांनी पिंपळगाव हरे, निमखेडी, वडगाव, घोसला, सातगाव डोंगरी, सार्वे, पिंप्री, वाडी-शेवाळे, निंभोरी, मोंढाळे, डोंगरगाव, चिंचखेडा, सारोळा, जारगाव, गोराडखेडा, ओझर आणि पुनगाव या भागातून आपली मोहीम सुरू ठेवली. अखेर २२ ऑगस्टला ते पाचोऱ्यात दाखल झाले.
२६ ऑगस्ट १९४२ रोजी महानारळी पौर्णिमेच्या निमित्ताने पाचोऱ्यात स्वातंत्र्याच्या लढ्याला निर्णायक वळण मिळाले. बालाजी मंदिर हे त्या काळातील चळवळीचे महत्त्वाचे गुप्त केंद्र होते. तेथून अण्णासाहेब सुपडू भादू पाटील यांना घोड्यावर बसवून भारतमातेचा जयजयकार करीत मिरवणूक काढण्यात आली. विठ्ठल मंदिर, मशीद मार्ग, महादेव मंदिर आणि जैन मंदिर परिसरातून मिरवणूक गांधी चौकात पोहोचली. दुपारी १२ वाजता अण्णासाहेबांनी घोड्यावरून गांधी चौकातील मैदानात प्रवेश केला आणि जनसमुदायाला इंग्रजी राजवटीविरुद्ध निर्णायक लढ्याचे आवाहन केले.
अण्णासाहेबांचे भाषण सुरू असतानाच पाचोऱ्याचे मामलेदार आणि पिंपळगावचे फौजदार पोलिस फौजेसह तेथे दाखल झाले. अण्णांना अटक करण्याचा प्रयत्न झाला. मात्र त्यांनी भाषण पूर्ण करून येण्याचे धैर्य दाखवले. परिस्थिती चिघळत गेली आणि पोलिसांनी सभेत प्रवेश करण्याचा प्रयत्न केला. जनतेने त्यांना रोखले. त्यानंतर लाठीचार्जऐवजी गोळीबार करण्यात आला.
या गोळीबारात क्रांतीवीर भिवसन भुरे यांच्या पायाला, देवचंद जयराम कोळी यांच्या मांडीत गोळी लागली. कृष्णापुरीतील क्रांतीवीर शहादू (महादू) चिंधा माळी यांच्या छातीतून गोळी आरपार गेली, तर छगन राजाराम लोहार जखमी झाले. अण्णासाहेबांच्या दिशेने झाडलेली गोळी त्यांच्या कानाजवळून गेली. त्यांना सुरक्षित ठिकाणी नेण्यात आले. फौजदाराने पुन्हा त्यांच्यावर पिस्तूल रोखले असताना वसंत गोविंद शेंदुर्णीकर यांनी स्वतःच्या जीवाची पर्वा न करता फौजदाराचा हात पकडून धरला. त्यांच्या या धाडसामुळे आणखी मोठा अनर्थ टळला.
जखमींना उपचारासाठी दवाखान्यात नेण्यात आले. अशा कठीण प्रसंगी डॉक्टर कृष्ण गोपाळ जोशी यांनी पुढाकार घेत जखमी क्रांतिकारकांवर उपचार केले. मृतांचा पंचनामा करण्याच्या प्रक्रियेत अडथळे आणण्याचा प्रयत्न झाल्याची आठवण स्थानिक इतिहासात सांगितली जाते. मात्र स्वातंत्र्यवीर चिंतामण निगडे, चुनीलाल दिपाजी, हिरालालशेठ भारतीया, बंडू तांबटकर, रेवाशंकर लक्ष्मणचंद मोदी, दलीचंद दौलाजी, बळवंत इच्छाराम वाणी, वसंत शेंदुर्णीकर, देवराम गोपाळ, विठ्ठल भिवसन महाजन, रामा यादव आणि महादू शिंपी यांनी स्वतःच्या स्वाक्षऱ्यांसह पंचनामा करून सत्य नोंदविण्याचे धैर्य दाखवले.
पाचोरा शहर व तालुक्यातील स्वातंत्र्य चळवळीतील योगदानाची व्याप्ती मोठी होती. स्व. रामनारायण शिवाजी थेपडे, स्व. दामोदर लोटन महाजन, स्व. नागो बारकूशेठ सोनार, स्व. जनार्दन बळवंत वाणी, स्व. माधवराव लाला सुर्यवंशी, स्व. लोटन सुर्यवंशी, स्व. कपुरचंद मुथा, स्व. राजाराम धनजी पाटील, स्व. लाभचंद जगजीवन शेठ, स्व. तोताराम अहिरे, स्व. बळीराम वेडू पाटील, स्व. कांतीलाल जगजीवन शेठ, स्व. सुकलाल रामदास गुप्ता, स्व. चंपालाल रविशंकर मोदी, स्व. वच्छलाबाई निळकंठ कुलकर्णी, स्व. श्रीपद दलपत तेली (शिंदाड), स्व. नथ्थू महादू पाटील (वडगाव), स्व. बाजीराव सुरसिंग राजपुत (वडगाव), स्व. सांडू गुलाबसिंग राजपूत (आखतवाडे), स्व. रामचंद्र बंडू जोशी (नगरदेवळा), स्व. माधव लाला पाटील (नांद्रा), स्व. हरसिंग नरसिंग पाटील (वडगाव), स्व. बळीराम शिवराम शिंपी (शिंदाड) यांचे योगदान या इतिहासाचा महत्त्वाचा भाग आहे.
याच स्वातंत्र्यपरंपरेतील स्व. स्वातंत्र्यसैनिक अण्णासाहेब दामोदर लोटन महाजन यांची जीवनगाथा विशेष प्रेरणादायी आहे. वर्ग ८ मध्ये शिकत असताना त्यांनी शालेय दप्तरातून स्वातंत्र्याची पत्रके वाटण्याचे काम केले. इंग्रज पोलिसांनी त्यांना पकडून तत्कालीन मामलेदार देशपांडे यांच्यासमोर हजर केले. अल्पवयीन असल्याने माफी मागून सुटका करून घेण्याची संधी देण्यात आली; परंतु स्वातंत्र्याच्या विचाराशी तडजोड करण्यास त्यांनी नकार दिला. त्यामुळे त्यांना सहा महिन्यांच्या कारावासाची शिक्षा सुनावण्यात आली.
स्वातंत्र्यसैनिक दामोदर लोटन महाजन यांच्या १९४२ मधील स्वातंत्र्य आंदोलनातील योगदानाची दखल केवळ कौटुंबिक स्मृती किंवा स्थानिक कथनापुरती राहिलेली नाही. खानदेश इतिहास राज्यस्तरीय परिषद, १३ वे संयुक्त अधिवेशन, दि. २४ व २५ डिसेंबर २००६ रोजी आयोजित करण्यात आलेल्या परिषदेत ‘स्वातंत्र्यसैनिक अण्णासाहेब दामोदर लोटन महाजन यांचे १९४२ च्या स्वातंत्र्य आंदोलनातील योगदान’ या विषयावर शोध निबंध सादर करण्यात आला होता. त्यांच्या कार्याचा अभ्यास इतिहासाच्या संदर्भात मांडला जाणे ही त्यांच्या योगदानाची महत्त्वपूर्ण नोंद मानावी लागेल. त्यामुळे दामोदर लोटन महाजन यांच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील सहभागाचा संदर्भ केवळ वैयक्तिक आठवणींपुरता मर्यादित न राहता संशोधनात्मक लेखनाच्या माध्यमातूनही पुढे आला आहे.
त्यांच्या कारावासाची अधिकृत कागदपत्रांवर आधारित माहिती त्यांच्या संघर्षाचे ठोस दस्तऐवजीकरण करणारी आहे. उपलब्ध नोंदीनुसार त्यांचे कैदी नाव : दामोदर लोटन महाजन, कैदी क्रमांक : ३७२ असून त्यांना दि. २५ सप्टेंबर १९४२ रोजी अटक करण्यात आली. त्यानंतर दि. २६ सप्टेंबर १९४२ रोजी मामलेदारांसमोर हजर करून सहा महिन्यांच्या कैदेची शिक्षा सुनावण्यात आली. माफी मागण्यासाठी त्यांना जळगाव येथील इंग्रजांच्या मुख्य कार्यालयात दोन दिवस ठेवण्यात आले. माफी न मागल्यास लाहोर जेलमध्ये रवाना करण्याचे आदेश देण्यात आले होते. ही प्रक्रिया दि. २६ सप्टेंबर १९४२ ते दि. २८ सप्टेंबर १९४२ या कालावधीत झाली.
मात्र दामोदर लोटन महाजन यांनी माफी मागण्यास नकार दिला. त्यानंतर लाहोर कारागृहात जागा नसल्याची तार प्राप्त झाली आणि त्यांना येरवडा कारागृहाकडे रवाना करण्यात आले. उपलब्ध नोंदीनुसार दि. २८ सप्टेंबर १९४२ ते दि. ०१ मार्च १९४३ या कालावधीत त्यांनी येरवडा कारागृहात सहा महिन्यांचा कारावास भोगला. या कारावासाची नोंद पुढेही जतन करण्यात आली. येरवडा जेल कैदी सर्टिफिकेट क्रमांक : NO.JU-II/2/856 OFF. 1962, Yeravda Central Prison Office, Poona 6, Date: 28/08/1962 अशी अधिकृत नोंद उपलब्ध आहे. स्वातंत्र्यलढ्यातील त्यांच्या सहभागाला ही कागदपत्रे ऐतिहासिक आधार देतात.
येरवडा कारागृहातही स्वातंत्र्याची चळवळ थांबली नव्हती. कारावास भोगणाऱ्या स्वातंत्र्यसैनिकांकडून राष्ट्रगीत, भाषणे, इंग्रजांचा युनियन जॅक उतरविण्याचे प्रयत्न आणि तिरंगा फडकविण्याच्या कृती सुरूच होत्या. त्यामुळे कारागृहातील स्वातंत्र्यसैनिकांना ब्रिटिशांकडून सतत त्रास सहन करावा लागत होता. मात्र सहा महिन्यांचा कारावास पूर्ण करून मुक्त झाल्यानंतरही दामोदर लोटन महाजन यांच्या राष्ट्रसेवेची वाटचाल थांबली नाही. त्यांनी राष्ट्रसेवादलाच्या शिबिरात सहभागी होत कार्य सुरू ठेवले.
१९४७ मध्ये भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर पाचोरा कचेरीवरील ब्रिटिशांचा युनियन जॅक उतरवून त्याठिकाणी तिरंगा फडकविण्याचा ऐतिहासिक प्रसंग अण्णासाहेब सुपडू भादू पाटील यांच्या हस्ते पार पडला. राम भरोसे मास्तर, सुपडू रामदास गुप्ता आणि लालचंद शेठ यांचे वडील जगजीवनशेठ मास्तर यांच्या मार्गदर्शनाखाली ‘स्वराज्य आले, पण कुणाचे’ हे नाटक स्व. स्वातंत्र्यसैनिक अण्णासाहेब दामोदर लोटन महाजन आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी सादर केले. या कार्यक्रमाला हजारो नागरिक उपस्थित होते.
स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर अण्णासाहेब दामोदर लोटन महाजन यांनी पाचोरा नगरपालिकेत ऑक्ट्रॉय इन्स्पेक्टर म्हणून प्रामाणिक सेवा बजावली आणि ऑगस्ट १९८३ मध्ये सेवानिवृत्त झाले. स्वातंत्र्यलढ्यात कोणत्याही व्यक्तिगत लाभाची अपेक्षा न करता सहभागी झालेल्या या पिढीला नंतरच्या काळात स्वातंत्र्यसैनिकांच्या नावाने होणाऱ्या कथित गैरप्रकारांविषयी खंत वाटत होती. त्यांचे जीवन मात्र प्रामाणिकपणा, कर्तव्यनिष्ठा आणि स्वाभिमानाचे उदाहरण राहिले.
याच पार्श्वभूमीवर स्व. दामोदर लोटन महाजन यांच्या स्मृतीला पाचोरा नगरपालिकेने दिलेला सन्मान विशेष उल्लेखनीय ठरतो. तत्कालीन नगरसेविका सौ. लता राजाराम सोनार , नगरसेवक वासुआण्णा महाजन यांनी सुचविल्यानुसार दि. १८ फेब्रुवारी २००६ रोजी झालेल्या पाचोरा नगरपालिकेच्या सर्वसाधारण सभेतील विषय क्र. १२० नुसार पाचोरा नगरपालिका कार्यालयासमोरील चौकास स्वर्गीय स्वातंत्र्यसैनिक तथा पाचोरा नगरपरिषदेचे माजी ऑक्ट्रॉय इन्स्पेक्टर दामोदर लोटन महाजन यांचे नाव देण्याचा ठराव सभागृहात सर्वानुमते मंजूर करण्यात आला. स्वातंत्र्यलढ्यातील त्यांच्या योगदानाचे सार्वजनिक स्मरण जपण्याच्या दृष्टीने हा निर्णय महत्त्वाचा होता.
या ठरावाची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी करत दि. ०४ जानेवारी २००९ रोजी पाचोरा नगरपालिका प्रशासनाच्या खर्चाने नामकरणाच्या कोनशिलेचा कार्यक्रम आयोजित करण्यात आला. तत्कालीन पालकमंत्री डॉ. सतिषआण्णा पाटील यांच्या प्रमुख उपस्थितीत आणि माजी आमदार दिलीपओंकार वाघ यांच्या अध्यक्षतेखाली हा कार्यक्रम संपन्न झाला. अशा प्रकारे ज्या स्वातंत्र्यसैनिकाने बालवयात ब्रिटिशांच्या कारागृहात सहा महिने शिक्षा भोगली, त्यांचे नाव पाचोरा शहराच्या सार्वजनिक जीवनातील एका महत्त्वाच्या चौकाशी कायमचे जोडले गेले.
पाचोरा व आडगाव येथे स्वातंत्र्यलढ्यातील हुतात्म्यांच्या स्मृती जपण्यासाठी उभारण्यात आलेली स्मारके हा या इतिहासाचा अमूल्य ठेवा आहे. पाचोऱ्यातील हुतात्मा स्मारकाच्या देखभाल व दुरुस्तीसाठी तत्कालीन आमदार दिलीपभाऊ वाघ आणि विद्यमान आमदार किशोरआप्पा पाटील यांच्या प्रयत्नांचा उल्लेख केला जातो. तसेच पाचोरा नगरपालिकेच्या विद्यमान मुख्याधिकारी सौ. शोभाताई बाविस्कर यांच्या प्रयत्नांमुळे हुतात्मा स्मारकाच्या सुशोभीकरणाला नवे रूप मिळाले आहे.
आजच्या पिढीसमोर सर्वात मोठे आव्हान हे या इतिहासाचे केवळ स्मरण करणे नसून तो दस्तऐवजी स्वरूपात जतन करणे आहे. स्वातंत्र्यसैनिकांच्या कुटुंबांकडे असलेली ताम्रपत्रे, सन्मानपत्रे, जुनी छायाचित्रे, कारावासाशी संबंधित कागदपत्रे, कैदी क्रमांकाच्या नोंदी, जेल सर्टिफिकेट, पत्रके, पत्रव्यवहार तसेच स्वातंत्र्य चळवळीशी संबंधित पुरातन वास्तूंचे फोटो आणि व्हिडीओ पुढे आल्यास पाचोऱ्याच्या स्वातंत्र्यलढ्याचा अधिक समृद्ध आणि प्रमाणाधारित इतिहास पुढील पिढ्यांसमोर उभा राहू शकतो.
पाचोऱ्याचा स्वातंत्र्यसंग्राम हा केवळ २६ ऑगस्ट १९४२ रोजी झालेल्या गोळीबारापुरता मर्यादित नाही. तो अण्णासाहेब सुपडू भादू पाटील यांच्या भूमिगत संघर्षापासून क्रांतीवीर भिवसन भुरे, देवचंद जयराम कोळी, क्रांतीवीर शहादू (महादू) चिंधा माळी, छगन राजाराम लोहार आणि वसंत गोविंद शेंदुर्णीकर यांच्या शौर्यापर्यंत, तसेच स्व. दामोदर लोटन महाजन यांच्या बालवयातील अटकेपासून येरवडा कारागृहातील सहा महिन्यांच्या शिक्षेपर्यंत, संशोधनात्मक शोध निबंधापासून सार्वजनिक स्मृतीचौकाच्या नामकरणापर्यंत पोहोचलेली अखंड राष्ट्रनिष्ठेची गाथा आहे. हा इतिहास कागदावर जतन करण्याबरोबरच नव्या पिढीच्या मनातही रुजवणे गरजेचे आहे. कारण स्वातंत्र्य मिळवणे जितके कठीण होते, तितकेच त्या स्वातंत्र्याचा अर्थ पुढील पिढ्यांना समजावून सांगणे ही आजची जबाबदारी आहे.
