देशासाठी तुरुंगवास भोगणे हीच ज्यांच्या दृष्टीने अभिमानाची बाब होती, अशा स्वातंत्र्यसैनिकांच्या त्यागाची उंची आजच्या पिढीला कल्पनेतही मोजता येणार नाही. परंतु पाचोरा परिसरातील राजाराम धनजी पाटील यांच्या जीवनातील एक प्रसंग ऐकला की स्वातंत्र्याची किंमत किती कठोर होती, याची जाणीव होते. धुळे कारागृहात तब्बल एकवीस महिने शिक्षा भोगत असताना त्यांच्या आईचे निधन झाले. इंग्रज पोलिसांनी कारागृहात येऊन त्यांना सांगितले की, “अजून वेळ गेलेली नाही; माफी मागा, आम्ही तुमची सुटका करू. आईच्या अंत्ययात्रेत सहभागी व्हा, अग्नी द्या.” मात्र राजाराम धनजी पाटील यांनी ब्रिटिश सत्तेसमोर मान झुकवण्याऐवजी दिलेले उत्तर त्यांच्या राष्ट्रनिष्ठेचे सर्वोच्च प्रतीक ठरले—“माझी माताच तुमच्या कैदेत आहे; मी तुमची माफी कशासाठी मागू?” या एका वाक्यात मातृभूमीवरील प्रेम, स्वाभिमान आणि स्वातंत्र्याची जाज्वल्य आस सामावलेली होती. राजाराम धनजी पाटील यांचा स्वातंत्र्यलढ्याशी संबंध १९३०च्या सविनय कायदेभंगाच्या काळापासून अधिक ठळकपणे दिसून येतो. गांधीजींच्या क्रांतिकारक अहिंसक आंदोलनाला प्रतिसाद देत दांडी यात्रेच्या पार्श्वभूमीवर देशभर मिठाचा सत्याग्रह सुरू झाला. मुंबई परिसरातील विलेपार्ले येथे सत्याग्रही आश्रमाच्या माध्यमातून आंदोलनाला संघटित स्वरूप देण्यात आले होते. सन १९३० मध्ये राजाराम धनजी पाटील विलेपार्ले येथे सत्याग्रहासाठी गेले. आश्रमातील कार्यात सहभागी होत त्यांनी स्वतःला राष्ट्रसेवेला वाहून घेतले. त्या काळात सत्याग्रह हा केवळ कायदा मोडण्याचा प्रकार नव्हता; तो अन्यायकारी सत्तेला नैतिक आव्हान देण्याचा गांधीवादी मार्ग होता. सन १९३१ मध्ये पाचोऱ्यातील दारूच्या गुत्त्यांवर पिकेटिंग करण्याच्या आंदोलनात राजाराम धनजी पाटील सहभागी झाले. ब्रिटिश सत्तेच्या दडपशाहीविरुद्ध जनतेत असंतोष वाढत होता. कार्यकर्त्यांच्या धरपकडीच्या निषेधार्थ पाचोऱ्यात उत्स्फूर्त हरताळ पाळण्यात आला. हजारो नागरिक रस्त्यावर उतरले. गल्लीबोळ, मैदाने आणि सार्वजनिक ठिकाणी स्वातंत्र्याच्या घोषणा घुमू लागल्या. या आंदोलनात रामकिसन मणीराम शेटजौला, गणपत श्रीपत टोणे, बळवंत इच्छाराम वाणी, भिवसन गणपत भावू भुरे आणि राजाराम धनजी पाटील यांना बंदी करून शिक्षा देण्यात आली. ब्रिटिश सत्तेने तुरुंगाच्या भिंती उभारल्या; पण स्वातंत्र्याचा विचार कैद करू शकला नाही. १९४२च्या ‘चले जाव’ आंदोलनाने या संघर्षाला आणखी तीव्र रूप दिले. नांद्रे, वडगाव, पाचोरा आणि परिसरातील विविध ठिकाणी राजाराम धनजी पाटील यांनी चार वेळा भाषणे करून जनतेमध्ये स्वराज्याची ज्वाला चेतवली. त्या काळात सभा घेणे, ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध बोलणे किंवा जनतेला संघटित करणे म्हणजे थेट कारावासाला आमंत्रण देणे होते. तरीही राजाराम धनजी पाटील यांच्या आवाजातील स्वराज्याची हाक दडपली गेली नाही. त्यांना धुळे कारागृहात तब्बल एकवीस महिन्यांचा कारावास भोगावा लागला. तुरुंगातील जीवन म्हणजे स्वातंत्र्यसैनिकांसाठी केवळ बंदिस्त वास्तू नव्हती; ती शारीरिक कष्ट, मानसिक छळ, अनिश्चितता आणि कुटुंबापासून तुटलेल्या आयुष्याची कठोर परीक्षा होती. त्याच कारावासात त्यांच्या आईच्या निधनाची बातमी आली. एका मुलासाठी आईच्या अंत्यसंस्काराला उपस्थित राहता न येणे ही आयुष्यातील असह्य वेदना होती. ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी या भावनिक प्रसंगाचा उपयोग करून त्यांना माफी मागण्यास प्रवृत्त करण्याचा प्रयत्न केला. आईचे अंतिम दर्शन आणि अंत्यसंस्काराची संधी देण्याचे आमिष दाखवले गेले; पण राजाराम धनजी पाटील यांची राष्ट्रनिष्ठा त्या क्षणीही अढळ राहिली. त्यांच्या उत्तरामागे एक विलक्षण विचार होता—जन्मदात्री आईवरील प्रेम जितके पवित्र, तितकेच भारतमातेसाठीचे कर्तव्यही पवित्र. ब्रिटिश राजवटीसमोर माफी मागून मिळणारी वैयक्तिक सुटका त्यांना स्वीकारार्ह नव्हती. त्यांनी आपल्या वैयक्तिक दुःखापेक्षा राष्ट्राच्या स्वातंत्र्याला प्राधान्य दिले. म्हणूनच त्यांचा तो प्रसंग स्वातंत्र्यलढ्यातील त्यागाचे अत्यंत प्रभावी उदाहरण ठरतो. या लढ्यात सुकलाल रामनाथ गुप्ता यांच्यासारखे कार्यकर्तेही खंबीरपणे उभे राहिले. उठावाच्या काळात त्यांनी निर्भीड भाषणे केली आणि परकीय सत्तेला आव्हान देत शिक्षा स्वीकारली. अशा असंख्य कार्यकर्त्यांच्या त्यागातून पाचोरा परिसरातील स्वातंत्र्यचळवळ आकाराला आली. राजाराम धनजी पाटील यांचे जीवन आपल्याला सांगते की, स्वातंत्र्य मिळविण्यासाठी केवळ रणांगणावर तलवार घेऊन उभे राहणे आवश्यक नसते. कधी हातात चरखा असतो, कधी सत्याग्रहाचा झेंडा, कधी अन्यायाविरुद्धचा आवाज आणि कधी कारागृहाच्या अंधाऱ्या कोठडीतही न झुकणारा स्वाभिमान—हीच स्वातंत्र्याची शस्त्रे होती. त्यांनी वैयक्तिक सुख, कौटुंबिक भावनांचा आधार आणि स्वातंत्र्याच्या बदल्यात मिळणारी तात्पुरती सुटका यापेक्षा राष्ट्रधर्माला मोठे मानले. आज आपण स्वतंत्र भारतात श्वास घेतो, मुक्तपणे विचार मांडतो आणि तिरंगा अभिमानाने फडकवतो; या स्वातंत्र्यामागे राजाराम धनजी पाटील यांच्यासारख्या असंख्य वीरांचे अश्रू, यातना आणि त्याग दडलेला आहे. त्यांच्या आईच्या अंत्ययात्रेपासून स्वतःला दूर ठेवण्याची वेळ ज्यांच्यावर आली, त्या वीराने मातृभूमीच्या स्वातंत्र्यासाठी स्वतःच्या हृदयावर दगड ठेवला. हा त्याग विसरणे म्हणजे स्वातंत्र्याच्या इतिहासातील एका तेजस्वी पानाला विसरणे होय. राजाराम धनजी पाटील हे केवळ पाचोऱ्याचे स्वातंत्र्यसैनिक नव्हते; ते राष्ट्रनिष्ठेच्या त्या परंपरेचे प्रतीक होते, ज्यात स्वतःच्या वेदनेपेक्षा भारतमातेचे स्वातंत्र्य श्रेष्ठ मानले गेले. त्यांच्या त्यागाला आणि संघर्षाला कोटी कोटी नमन!
