अन्न भेसळ, बनावट उत्पादने, ग्राहकांची फसवणूक आणि परवान्यांच्या नावाखाली सुरू असलेले कथित गैरव्यवहार याविरोधात राज्यभर कठोर भूमिका घेतली जात असताना आता नागरिकांच्या सहभागातून अशा प्रकारांना आळा घालण्याचा प्रयत्न सुरू झाला आहे. अन्न व औषध प्रशासन विभागाचे आयुक्त तुकाराम मुंढे यांनी नागरिकांना थेट सोशल मीडियाच्या माध्यमातून संशयास्पद प्रकरणांची माहिती देण्याचे केलेले आवाहन सध्या सर्वत्र चर्चेचा विषय ठरत आहे. विशेषतः दूध व दुग्धजन्य पदार्थांच्या व्यवसायात सुरू असलेल्या कथित गैरप्रकारांबाबत अनेक ठिकाणांहून तक्रारी येत असल्याने या मोहिमेकडे विशेष लक्ष वेधले जात आहे. नागरिकांच्या आरोग्याशी थेट संबंधित असलेल्या दूध व्यवसायात गुणवत्ता, शुद्धता आणि कायदेशीर नियमांचे पालन अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. मात्र अनेक ठिकाणी दुधामध्ये पाण्याची भेसळ करणे, फॅट काढून त्याच दुधाची विक्री करणे, एसएनएफ व फॅटच्या नोंदींमध्ये फेरफार करणे, ग्राहकांना कमी प्रमाणात दूध देणे, कालबाह्य दूध पुन्हा प्रक्रिया करून बाजारात आणणे किंवा रासायनिक घटकांचा वापर करून कृत्रिम दूध तयार करणे अशा प्रकारच्या तक्रारी वेळोवेळी समोर येत असतात. अशा घटनांमुळे केवळ ग्राहकांची आर्थिक फसवणूक होत नाही तर त्यांच्या आरोग्यावरही गंभीर परिणाम होण्याची शक्यता निर्माण होते. दूध संकलन केंद्रे, चिलिंग प्लांट, डेअरी उद्योग आणि दूध विक्री व्यवसाय यांच्याशी संबंधित नियमांची व्याप्ती मोठी आहे. अनेकदा एका विशिष्ट परवान्याच्या आधारे व्यवसाय सुरू केला जातो; मात्र प्रत्यक्षात त्याच ठिकाणी पनीर, तूप, श्रीखंड, फ्लेवर्ड मिल्क, दही, मिठाई, आईस्क्रीम किंवा इतर प्रक्रिया केलेले पदार्थ तयार केले जात असल्याच्या तक्रारी समोर येतात. अशा परिस्थितीत केवळ दूध विक्रीचा परवाना पुरेसा नसून संबंधित उत्पादनांसाठी स्वतंत्र परवानग्या आवश्यक असतात. अन्न सुरक्षा व मानके प्राधिकरणाच्या नियमांनुसार खाद्यपदार्थांचे उत्पादन, प्रक्रिया, पॅकिंग आणि विक्री यासाठी आवश्यक नोंदणी किंवा परवाना बंधनकारक असतो. याशिवाय दूध प्रक्रिया केंद्रे किंवा उत्पादन युनिटमध्ये सांडपाणी निर्मिती, औद्योगिक प्रक्रिया, बॉयलरचा वापर किंवा इतर तांत्रिक सुविधा असल्यास महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची आवश्यक परवानगी घेणे गरजेचे असते. स्थानिक स्वराज्य संस्थांकडून व्यवसाय परवाना, बांधकाम वापर परवानगी, अग्निशमन विभागाची आवश्यक मान्यता, वजन व मोजमाप विभागाचे नियम, उद्योग विभागाची नोंदणी आणि कारखाना कायद्यांतर्गत आवश्यक परवाने यांचाही विचार करावा लागतो. त्यामुळे एखाद्या व्यवसायाकडे प्रत्यक्षात कोणत्या प्रकारच्या परवानग्या आहेत आणि कोणत्या प्रकारचे उत्पादन सुरू आहे याची पडताळणी करणे महत्त्वाचे ठरते. पॅकेजिंगच्या बाबतीतही अनेक नियम लागू होतात. पॅकेटबंद दूध किंवा दुग्धजन्य पदार्थ विक्रीसाठी उत्पादकाचे नाव, पत्ता, FSSAI क्रमांक, बॅच क्रमांक, उत्पादन तारीख, कालबाह्यता तारीख, निव्वळ प्रमाण आणि ग्राहक संपर्क माहिती नमूद करणे आवश्यक असते. ही माहिती नसताना उत्पादनांची विक्री होत असल्यास संबंधित विभागांकडून चौकशी आणि कारवाई होऊ शकते. विशेषतः साध्या प्लास्टिक कॅरीबॅगमध्ये गाठ मारून दूध विकले जात असल्यास त्यामध्ये लेबलिंग, वजन-मोजमाप आणि प्लास्टिक वापरासंदर्भातील नियमांचे पालन झाले आहे का याबाबत प्रश्न उपस्थित होऊ शकतात. पाचोरा शहरालगत जारगाव ग्रामपंचायत हद्दीतील काही डेअरी उद्योग, जामनेर रोड आंबे वडगाव परिसरातील डेअरी तसेच भडगाव रोडवरील बांबरुड महादेवाचे परीसरातील काही दूध व्यवसायांबाबत नागरिकांकडून विविध प्रकारच्या तक्रारी अनेक दिवसांपासून केल्या जात असल्याचे सांगितले जाते. या तक्रारींमध्ये दूध व्यवसायाच्या नावाखाली इतर उत्पादन सुरू असल्याचे, काही आवश्यक नियमांचे पालन होत नसल्याचे तसेच परवानग्यांबाबत प्रश्नचिन्ह उपस्थित केल्याचे बोलले जाते. मात्र या सर्व बाबींची सत्यता तपासणे आणि अंतिम निष्कर्ष काढणे हे संबंधित शासकीय विभागांचे अधिकार क्षेत्र आहे. जारगाव ग्रामपंचायत हद्दीतील अंबिका डेअरी संदर्भात स्थानिक नागरिकांनी यापूर्वी पाचोरा प्रांताधिकारी कार्यालयासमोर तीन वेळा जनआंदोलन केल्याची माहितीही पुढे येत आहे. आंदोलकांनी विविध मुद्द्यांवर प्रशासनाचे लक्ष वेधण्याचा प्रयत्न केला होता. तथापि, त्या आंदोलनांनंतर अपेक्षित प्रमाणात कार्यवाही झाल्याची भावना अनेक नागरिकांमध्ये निर्माण झाली नाही, अशी चर्चा स्थानिक स्तरावर होताना दिसते. त्यामुळे आता अन्न व औषध प्रशासनाने सुरू केलेल्या नव्या उपक्रमामुळे पुन्हा एकदा या विषयांकडे लक्ष वेधले जात आहे. अन्न व औषध प्रशासन विभागाचे आयुक्त तुकाराम मुंढे यांनी नागरिकांना संशयास्पद प्रकरणांची माहिती थेट त्यांच्या इन्स्टाग्राम खात्यावर पाठविण्याचे आवाहन केले आहे. भेसळ, गैरव्यवहार, बनावट उत्पादन, परवान्यांचे उल्लंघन, अवैध अन्न विक्री किंवा सार्वजनिक आरोग्याला धोका निर्माण करणाऱ्या बाबींबाबत माहिती मिळाल्यास ती संबंधित यंत्रणांपर्यंत पोहोचविण्याचा हा प्रयत्न असल्याचे सांगितले जात आहे. त्यामुळे नागरिकांना प्रशासनाशी थेट संवाद साधण्याचा एक पर्याय उपलब्ध झाला आहे. दूध, तूप, दही, पनीर, श्रीखंड, मिठाई, फ्लेवर्ड मिल्क, आईस्क्रीम किंवा इतर खाद्यपदार्थांबाबत कोणताही संशयास्पद प्रकार दिसून आल्यास त्यासंबंधीचे फोटो, व्हिडिओ, पॅकेजिंग नमुने, बिल किंवा पावत्या, वाहनांची माहिती, उत्पादन नमुने अथवा इतर पुरावे जतन करणे महत्त्वाचे ठरू शकते. अशा पुराव्यांच्या आधारे संबंधित विभागांकडून वस्तुस्थितीची तपासणी करणे अधिक सुलभ होते. विशेष म्हणजे गुटखा, पानमसाला आणि तंबाखूजन्य पदार्थांच्या बेकायदेशीर विक्रीबाबतही नागरिक माहिती देऊ शकतात. राज्यात गुटखा विक्री, साठवणूक, वाहतूक आणि वितरणावर बंदी असल्याने अशा प्रकारच्या माहितीचीही प्रशासनाकडून गंभीर दखल घेतली जाऊ शकते. अन्न भेसळ आणि तंबाखूजन्य पदार्थांशी संबंधित गुन्ह्यांचा थेट परिणाम समाजाच्या आरोग्यावर होत असल्यामुळे अशा प्रकारच्या तक्रारींकडे दुर्लक्ष न करता त्यांचा पाठपुरावा करणे आवश्यक असल्याचे जाणकारांचे मत आहे. या पार्श्वभूमीवर झुंज वृत्तपत्र व ध्येय न्युजचे संपादक संदीप महाजन यांनीही नागरिकांना आवाहन केले आहे. दूध विक्री, दूधजन्य पदार्थांचे उत्पादन, भेसळ, परवान्यांचे उल्लंघन, ग्राहकांची फसवणूक किंवा सार्वजनिक आरोग्याशी संबंधित कोणत्याही गैरप्रकाराबाबत विश्वासार्ह माहिती आणि पुरावे उपलब्ध असल्यास नागरिकांनी 7588645907 किंवा 7385108510 या क्रमांकांवर संपर्क साधावा, असे त्यांनी म्हटले आहे. प्राप्त होणारी माहिती संबंधित विभागांपर्यंत पोहोचवून कायदेशीर चौकशीसाठी मदत करण्याचा प्रयत्न केला जाईल, असेही त्यांनी स्पष्ट केले आहे. दूध हा प्रत्येक घरातील दैनंदिन आहाराचा अविभाज्य भाग आहे. लहान मुलांपासून वृद्धांपर्यंत सर्वजण त्याचा वापर करतात. त्यामुळे दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थांच्या गुणवत्तेबाबत कोणतीही तडजोड स्वीकारली जाऊ शकत नाही. कायद्याचे पालन करणाऱ्या प्रामाणिक व्यावसायिकांचे संरक्षण आणि नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्यांवर कारवाई या दोन्ही गोष्टी तितक्याच महत्त्वाच्या आहेत. नागरिक, प्रसारमाध्यमे आणि प्रशासन यांनी समन्वयाने काम केल्यास भेसळमुक्त, पारदर्शक आणि ग्राहकहित जपणारी व्यवस्था उभी राहू शकते. सध्या FDA आयुक्त तुकाराम मुंढे यांनी केलेल्या थेट संवादाच्या आवाहनामुळे या दिशेने एक महत्त्वाचे पाऊल उचलले गेल्याची भावना अनेक स्तरांतून व्यक्त होत आहे.
ध्येय न्यूज चॅनेलच्या बातम्या मिळवण्यासाठी येथे क्लिक करून आमचा व्हाट्सअप ग्रुप जॉईन करा.
