स्वातंत्र्य म्हणजे केवळ परकीय सत्तेपासून मुक्त होणे नव्हे; स्वातंत्र्य म्हणजे आपल्या भूमीवर आपल्या विचारांनी, आपल्या अधिकारांनी आणि आपल्या स्वाभिमानाने जगण्याचा मूलभूत अधिकार. भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याचा इतिहास वाचताना मोठमोठी शहरे, राष्ट्रीय नेते, ऐतिहासिक अधिवेशने, सत्याग्रह आणि ब्रिटिश सत्तेविरुद्धचे व्यापक आंदोलन आपल्या डोळ्यांसमोर उभे राहते; परंतु या विराट संघर्षाचा खरा विस्तार समजून घ्यायचा असेल, तर आपल्याला त्या काळातील छोट्या-छोट्या गावांकडे वळावे लागते. कारण भारताचे स्वातंत्र्य केवळ दिल्ली, मुंबई, पुणे किंवा कलकत्त्याच्या राजकीय केंद्रांमधून जन्माला आलेले नाही; ते आडगावसारख्या असंख्य छोट्या गावांच्या धुळीत, शेतकऱ्यांच्या घामात, सत्याग्रहींच्या जखमांत, तुरुंगाच्या अंधाऱ्या कोठड्यांत आणि हुतात्म्यांच्या रक्तातून साकारले आहे. जळगाव जिल्ह्यातील एरंडोलपासून सुमारे १७ किलोमीटर अंतरावर असलेल्या आडगाव या छोट्याशा गावाने भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात दिलेले योगदान म्हणूनच केवळ स्थानिक इतिहासाचा विषय नसून राष्ट्रीय स्मृतीचा एक महत्त्वपूर्ण अध्याय आहे. स्वातंत्र्यलढा हे एका अर्थाने युद्धच होते; मात्र ते तुल्यबळ शक्तींमध्ये झालेले युद्ध नव्हते. एका बाजूला बलाढ्य ब्रिटिश साम्राज्य होते—त्यांच्याकडे पोलीस, सैन्य, बंदुका, कायदे, तुरुंग, न्यायव्यवस्था आणि दडपशाहीची संपूर्ण यंत्रणा होती; तर दुसऱ्या बाजूला भारतातील सामान्य जनता होती. या सामान्य जनतेच्या हातात मोठी शस्त्रे नव्हती, सैनिकी प्रशिक्षण नव्हते, आर्थिक सामर्थ्य नव्हते; पण त्यांच्या मनात स्वातंत्र्याची ज्योत होती. सत्याग्रही सैनिकांच्या शौर्याला म्हणूनच सात्विकतेची वेगळीच झळाळी प्राप्त झाली. वेषांतर करून भूमिगत कार्य करणारे कार्यकर्ते, संदेश पोहोचविणारे तरुण, प्रभातफेऱ्या काढणारे विद्यार्थी, सभाबंदीचे आदेश मोडणारे सत्याग्रही, पोलिसांच्या लाठ्या सहन करणारे शेतकरी, तुरुंगवास पत्करणारे सामान्य नागरिक आणि अखेर मातृभूमीसाठी प्राणाची आहुती देणारे हुतात्मे—या सर्वांच्या एकत्रित त्यागातून भारताच्या स्वातंत्र्याची गाथा आकाराला आली. पू. महात्मा गांधींच्या खादी, असहकार, सत्याग्रह आणि स्वराज्य या विचारांनी स्वातंत्र्यलढा समाजाच्या सर्व स्तरांपर्यंत पोहोचवला. सुशिक्षित-अल्पशिक्षित, शहर-ग्रामीण, सधन-अल्पधन, व्यापारी-शेतकरी-मजूर, स्त्री-पुरुष अशा कोणत्याही भेदाला या चळवळीने अंतिम महत्त्व दिले नाही. स्वातंत्र्य हा सर्वांचा समान ध्यास बनला. अन्यायाविरुद्ध संघर्ष करण्यासाठी सत्याग्रहाचा मार्ग सामान्य माणसाच्या हातात आला. सुरुवातीला ब्रिटिश सरकार स्वातंत्र्यसैनिकांना गुन्हेगार, राजद्रोही आणि साम्राज्यविरोधी म्हणून पाहत होते. कारावास ही शिक्षा होती आणि त्या शिक्षेत शारीरिक तसेच मानसिक छळही सामावलेला होता. तुरुंगात असलेल्या कार्यकर्त्यांना एकमेकांना भेटणेही कठीण केले जात असे. एकत्र येणे, चर्चा करणे, विचारांची देवाणघेवाण करणे यावर निर्बंध होते. मात्र चळवळीचा विस्तार इतका मोठा झाला की ब्रिटिश सरकारला अखेर स्वातंत्र्यसैनिकांना ‘राजकीय कैदी’ म्हणून मान्यता देण्याची वेळ आली. या विचारप्रक्रियेतून असंख्य कार्यकर्ते घडले. काहींना स्वातंत्र्याचा सूर्योदय पाहण्याचे भाग्य लाभले, तर काहींनी तो दिवस येण्यापूर्वीच मातृभूमीच्या चरणी आपले जीवन अर्पण केले. त्यांच्या स्मृती जागविणे म्हणजे केवळ भूतकाळ आठवणे नव्हे; तर आजच्या स्वातंत्र्याचे मूल्य समजून घेणे होय. आडगावमध्ये या स्वातंत्र्यभावनेची चाहूल १९३० च्या मिठाच्या सत्याग्रहाच्या काळातच लागली होती. भगवान सखाराम भुसारी, दशरथ रामचंद्र महाजन आणि अर्जुन नथ्थू पाटील हे कार्यकर्ते पिंप्राळा येथील सत्याग्रह शिबिरात सहभागी झाले. स्वातंत्र्यप्राप्तीची प्रार्थना करून त्यांनी इंग्रज सरकारविरुद्ध संघर्ष करण्याची शपथ घेतली. मीठ हा प्रत्येकाच्या दैनंदिन जीवनातील अत्यावश्यक पदार्थ; निसर्गाची देणगी असलेल्या मिठावर ब्रिटिश सरकारने कर लावला होता. महात्मा गांधींनी या साध्या वस्तूला राष्ट्रीय स्वातंत्र्यलढ्याचे सामर्थ्यवान प्रतीक बनवले. कवी ग. दि. माडगूळकर यांनी याच ऐतिहासिक भावनेला शब्द दिले—“उचलिलेस तू मीठ मूठभर, साम्राज्याचा खचला पाया.” या आंदोलनाने आडगावसारख्या ग्रामीण भागातील सामान्य माणसालाही हे जाणवून दिले की ब्रिटिश सत्तेविरुद्धचा संघर्ष हा केवळ नेत्यांचा नाही; तो प्रत्येक भारतीयाचा आहे. पिंप्राळा येथील सत्याग्रह शिबिरातून भगवान भुसारी यांना पहिल्या तुकडीत सत्याग्रहासाठी पाठविण्यात आले. पुढे परिस्थितीनुसार त्यांची सुटका झाली; परंतु तुरुंगातून बाहेर पडणे म्हणजे संघर्षातून बाहेर पडणे नव्हते. त्यांनी १९४१ पर्यंत इंग्रज सत्तेविरुद्ध प्रचारकार्य सुरू ठेवले, नवजवान तरुणांना संघटित केले, स्थानिक संस्थांमध्ये राष्ट्रवादी विचारांच्या सहकाऱ्यांना निवडून आणण्यासाठी प्रयत्न केले आणि गावातील जनतेमध्ये स्वातंत्र्याचा विचार रुजवत राहिले. १९४० मध्ये पू. महात्मा गांधींच्या नेतृत्वाखाली सत्याग्रही संघटनेच्या कार्याला वेग आला. भगवान भुसारी यांच्या सूचनेनुसार भगवान भाऊ भुसारी, दशरथ रामचंद्र महाजन, नारायण नथ्थू मुसांडे, हरी सिताराम पाटील, शहादू सोमा चौधरी, यादव सोमा चौधरी आणि बुधा नागो महाजन या कार्यकर्त्यांनी सत्य व अहिंसेवर विश्वास ठेवून सेनापतीच्या आदेशानुसार सविनय कायदेभंगाच्या चळवळीत काम करण्याची तयारी दर्शविली. त्यांना विधायक काम आणि सुतकताईचा अहवाल देण्याची जबाबदारीही होती. भगवान भाऊ भुसारी, दशरथ रामचंद्र महाजन, नारायण नथ्थू मुसांडे आणि हरी सिताराम पाटील यांना नियमाप्रमाणे पू. महात्मा गांधींकडून वैयक्तिक सत्याग्रह करण्याची परवानगी मिळाली होती. या काळात आडगावच्या ग्रामपंचायतीच्या निवडणुकीत भगवान भुसारी यांच्या गटाचे ११ पैकी ५ सभासद निवडून आले. नागो विश्राम महाजन यांना सरपंच करण्यासाठी प्रयत्न करण्यात आले. या राजकीय घडामोडींमुळे तत्कालीन सत्ताधारी आणि वतनदार गटाला आपल्या पारंपरिक वर्चस्वाला आव्हान निर्माण होत असल्याची भावना निर्माण झाली. उपलब्ध स्थानिक नोंदींमध्ये या अंतर्गत राजकीय संघर्षाचा पुढील घटनांशी संबंध असल्याचे नमूद केलेले आहे. स्वातंत्र्यचळवळ वाढत असताना गावातील वैचारिक आणि राजकीय वातावरणही मोठ्या प्रमाणावर ढवळून निघाले होते. एकीकडे स्वराज्याचा विचार जनतेमध्ये रुजत होता, तर दुसरीकडे त्या विचाराला विरोध करणाऱ्या शक्तीही सक्रिय होत होत्या. १९४२ साल उजाडले आणि देशाच्या राजकीय आकाशात वादळ अधिकच घोंघावू लागले. ब्रिटिश सरकारशी क्रिप्स साहेबांच्या माध्यमातून तडजोडीची चर्चा झाली; परंतु ती निष्फळ ठरली. ८ ऑगस्ट १९४२ रोजी मुंबईतील काँग्रेस अधिवेशनात पू. महात्मा गांधींनी ब्रिटिश सत्तेला ‘चले जाव’चा स्पष्ट संदेश दिला. ‘करेंगे या मरेंगे’ या निर्धाराने देश पेटून उठला. महात्मा गांधींसह काँग्रेस कार्यकारिणीतील प्रमुख नेत्यांना अटक करण्यात आली. देशभर सभा, मिरवणुका, निदर्शने, सत्याग्रह आणि जनआंदोलनाला वेग आला. पोलिसांच्या लाठीमाराच्या आणि गोळीबाराच्या बातम्या गावागावात पोहोचू लागल्या. १२ ऑगस्टच्या सुमारास सिताराम भाई बिर्ला आणि लोमा काका काळकर आडगाव येथे आले. त्यांनी स्थानिक कार्यकर्त्यांना परिस्थितीची माहिती दिली आणि पुढील संघर्षाची दिशा समजावून सांगितली. आता आडगाव केवळ बातम्या ऐकणारे गाव राहिले नव्हते; ते स्वतः इतिहास घडविण्याच्या तयारीत होते. १३ ऑगस्ट १९४२ रोजी भगवान भाऊ भुसारी, शामराव विश्राम पाटील, हरी सिताराम पाटील आणि शिवराम नागो पाटील या चार कार्यकर्त्यांनी सभाबंदीचा आदेश मोडून मिरवणूक काढली आणि भगतसिंग चौकात सभा घेतली. या सभेला मोठ्या संख्येने लोक उपस्थित होते. सभा रोखण्यासाठी एरंडोलहून पोलीस जमादार आवसू बुला पाटील यांच्यासह चार पोलीस आले होते. उपलब्ध स्थानिक नोंदीनुसार गावातील विरोधकांनी पोलिसांना आपल्या बाजूने वळविण्याचा प्रयत्न केला आणि सत्याग्रहींबाबत चुकीची माहिती दिली. परंतु त्या दिवशी वारंट नसल्यामुळे संबंधित चारही कार्यकर्त्यांनी स्वतःला अटक करून घेण्यास नकार दिला. त्या क्षणापासून आडगावमध्ये ब्रिटिश प्रशासन आणि स्वराज्याच्या जनइच्छेतील संघर्ष अधिक स्पष्ट झाला. त्याच रात्रीपासून भडगाव आणि पारोळा या दोन तालुक्यांमध्ये प्रचारदौरा सुरू झाला. १७ ऑगस्ट १९४२ रोजी दौरा आटोपून भगवान भुसारी सहकाऱ्यांसह संध्याकाळी आडगावला परतले. आडगाव शिवारातील फॉरेस्ट जमिनीच्या शेतसर्वेक्षण क्रमांक ५२७ मध्ये इतर १७ सहकारी कार्यकर्त्यांनी जंगल सत्याग्रहाचा कार्यक्रम आयोजित केला होता. हा कार्यक्रम पाहण्यासाठी आणि सत्याग्रहात सहभागी होण्यासाठी मोठ्या संख्येने लोक जमले होते. कासोद्याचे दोन पोलीसही त्या दिवशी तेथे आले होते. भगवान भुसारी यांचे कासोदा येथे व्याख्यान झाले आणि त्यांना पू. महात्मा गांधींचे सचिव महादेवभाई देसाई यांच्या निधनाची बातमीही समजली. संघर्षाचे वातावरण गंभीर होत चालले होते. १८ ऑगस्ट १९४२ ची सकाळ उजाडली आणि आडगावच्या इतिहासातील सर्वांत निर्णायक दिवस सुरू झाला. गावातील दुकाने बंद ठेवावीत, शेतीवरील कामे थांबवावीत, असा संदेश देण्यात आला. सुमारे हजार ते बाराशे स्त्री-पुरुष आणि विद्यार्थी एकत्र आले. कुणाच्या हातात कुऱ्हाड, कुणाकडे विळा, कुणाकडे दोरी, कुणाच्या जवळ भाकरी-चटणीची शिदोरी, कुणाकडे पापड आणि कुणाच्या ओठांवर स्वराज्याच्या घोषणा. हे लोक केवळ जंगलाकडे चालले नव्हते; ते परकीय सत्तेच्या अन्यायकारक कायद्याला आव्हान देण्यासाठी चालले होते. आदल्या दिवशी ज्या ठिकाणी जंगल सत्याग्रह झाला होता, त्याच परिसरात पुन्हा कार्यक्रम घेण्याची सूचना जनतेकडून करण्यात आली. श्रावणातील हिरवाई, डोलणारी पिके, मंद वारा आणि रानपाखरांचे आवाज यांच्यामध्ये स्वातंत्र्याच्या घोषणा घुमत होत्या. ग्रामीण जीवनातील साधी अवजारे त्या दिवशी स्वराज्याच्या प्रतिकाराची प्रतीके बनली होती. जंगलात पोहोचल्यानंतर सत्याग्रह झाला. ब्रिटिशांच्या अन्यायकारक वनकायद्याला प्रतिकार करण्यात आला. कुऱ्हाडीचे घाव झाडांवर पडत होते; परंतु त्यामागे हिंसेचा उन्माद नव्हता. हा ब्रिटिश सत्तेने भारतीयांच्या नैसर्गिक संसाधनांवर लादलेल्या अधिकाराविरुद्धचा निषेध होता. सत्याग्रह संपल्यानंतर लोक गावाकडे परतू लागले. काहींनी वाटेत शिदोरीतील अन्न वाटून खाल्ले, पाणी प्यायले आणि पुन्हा घोषणा देत गावाच्या दिशेने पावले वळवली. त्यांना कल्पना नव्हती की गावाच्या प्रवेशद्वारावर त्यांची वाट पाहत उभे असलेले सशस्त्र पोलीस पुढील काही मिनिटांत आडगावचा इतिहास कायमचा बदलून टाकणार आहेत. गावाच्या दरवाज्यातून जमाव आत आला आणि चावडीसमोर दहा ते बारा सशस्त्र पोलीस व फौजदार उभे असल्याचे दिसले. फौजदाराने जमलेल्या लोकांमध्ये भगवान भुसारी कुठे आहेत, असा दरडावून सवाल केला. उपलब्ध स्थानिक नोंदीनुसार आधीच विरोधकांकडून सत्याग्रहींबाबत पोलिसांना विकृत माहिती देण्यात आली होती आणि पोलीस गोळीबाराच्या तयारीत होते. त्या क्षणी भगवान भुसारी गर्दीतून वाट काढत फौजदाराच्या जवळ गेले. परिस्थिती अत्यंत तणावपूर्ण असतानाही त्यांच्या वागण्यात भीती नव्हती. त्यांनी फौजदाराला एवढे दरडावून बोलण्याची गरज नसल्याचे सांगितले आणि आडगाव १३ ऑगस्टपासूनच इंग्रजांच्या गुलामीतून मुक्त झाल्याची निर्भय भावना व्यक्त केली, असा उल्लेख स्थानिक इतिहासाच्या नोंदीत आहे. एका सामान्य शेतकऱ्याच्या रूपाने त्या क्षणी ब्रिटिश अधिकाऱ्यासमोर उभा राहिलेला हा आत्मविश्वास म्हणजे स्वराज्याच्या विचाराने सामान्य भारतीयाच्या मनात निर्माण केलेली मानसिक क्रांती होती. इतक्यात गर्दी पांगविण्याच्या निमित्ताने एका पोलिसाने बुधा नागो महाजन यांच्या डोक्यावर लाठीचा प्रहार केला. वातावरण क्षणार्धात पेटले. आणि त्यानंतर बंदुकीचा आवाज झाला. फौजदाराने भगवान भुसारी यांच्या दिशेने गोळी झाडली आणि इतर पोलिसांनीही गोळीबार सुरू केला. आडगावच्या शांत वातावरणात बंदुकीचे आवाज घुमू लागले. लोकांमध्ये गोंधळ उडाला. काही जण पळू लागले, काही जखमींच्या मदतीला धावले, तर काहींनी प्रतिकार करण्याचा प्रयत्न केला. याच वेळी कौतिक दगडू पाटील यांनी एका पोलिसाची बंदूक हिसकावून घेतली आणि ती दगडावर आपटून तिचे दोन तुकडे केले, असा उल्लेख स्थानिक नोंदींमध्ये आहे. ब्रिटिशांच्या सशस्त्र दलासमोर सामान्य ग्रामीण जनतेच्या मनातील संताप आणि धैर्य त्या क्षणी उफाळून आले होते. गोळीबारात भगवान सखाराम भुसारी आणि त्र्यंबक राजाराम वाणी जागीच धारातीर्थी पडले. त्र्यंबक राजाराम वाणी यांचे वय अवघे १८ वर्षे होते, असा उपलब्ध स्थानिक इतिहासातील उल्लेख आहे. स्वातंत्र्याची पहाट पाहण्याआधीच या तरुणाने मातृभूमीसाठी जीवन दिले. शामराव विश्राम पाटील यांना गंभीर गोळी लागली. त्यांना इतर जखमींसह बैलगाडीतून एरंडोलकडे नेण्यात आले.एरंडोल येथे जखमींना देण्यात आल्यावर त्यांना पिण्याचे पाणी सुद्धा मिळणार नाही एव क्रूर नियोजन इंग्रज पोलिसांचे होते एरंडोलचे डॉक्टर रजेवर असल्यामुळे पुढे त्यांना धरणगाव येथे नेण्यात आले आणि तेथे त्यांचे निधन झाले. अशा प्रकारे आडगावच्या स्वातंत्र्यलढ्याने तीन हुतात्मे दिले—भगवान सखाराम भुसारी, शामराव विश्राम पाटील आणि त्र्यंबक राजाराम वाणी. गोळीबारात दशरथ रामचंद्र महाजन जखमी झाले. बुधा नागो महाजन लाठीहल्ल्यात गंभीर जखमी झाले. हरी सिताराम पाटील यांच्यासह अन्य सत्याग्रहींनाही दुखापती झाल्या. जखमींना बैलगाड्यांमधून उपचारासाठी नेण्यात आले. काहींना जळगावच्या सिव्हिल हॉस्पिटलमध्ये दाखल करण्यात आले. त्या काळातील वाहतुकीची साधने अत्यंत मर्यादित असल्यामुळे रक्ताने माखलेल्या बैलगाड्यांतून जखमी स्वातंत्र्यसैनिकांना उपचारासाठी हलविण्याचे दृश्य आडगावच्या जनतेच्या मनावर कायमचे कोरले गेले. गावातील नातेवाईकांच्या डोळ्यांत अश्रू होते; परंतु त्या अश्रूंमध्ये पराभव नव्हता. उलट हुतात्म्यांच्या बलिदानाची शपथ होती. गोळीबाराने संघर्ष संपला नाही. उलट त्यानंतर ब्रिटिश सरकारने कायदेशीर दडपशाही सुरू केली. २१ ऑगस्ट १९४२ पर्यंत गोळीबाराच्या घटनेशी संबंधित १६ जणांना आरोपी करण्यात आले आणि त्यांच्यावर न्यायालयीन खटला दाखल करण्यात आला. सुमारे दहा महिने पोलीस कोठडी आणि न्यायालयीन प्रक्रियेनंतर १८ जून १९४३ रोजी जळगाव सेशन कोर्टात निकाल लागला. उपलब्ध स्थानिक नोंदीनुसार १६ आरोपींपैकी आठ जणांना कारावासाच्या शिक्षा झाल्या, तर आठ जणांची सुटका करण्यात आली. शहादू सोमा चौधरी, नारायण नथ्थू मुसांडे, कौतिक दगडू पाटील यांच्यासह अनेक सत्याग्रहींना ब्रिटिश कायद्याच्या कठोर प्रक्रियेला सामोरे जावे लागले. याच काळात आणखी १४ कार्यकर्त्यांनी सभाबंदीचा आदेश मोडून वेगवेगळ्या ठिकाणी प्रभातफेऱ्या काढून ब्रिटिश सरकारचा निषेध केला. त्यांनाही तीन महिने ते एक वर्षापर्यंत शिक्षा झाल्याचा उल्लेख स्थानिक नोंदींमध्ये आहे. तुरुंगात गेलेले सत्याग्रहीच संघर्ष करीत होते असे नाही. त्यांच्या घरातील कुटुंबीयांवरही मोठा मानसिक आणि आर्थिक ताण होता. उपलब्ध नोंदींनुसार विरोधकांकडून सत्याग्रहींच्या घरातील लोकांमध्ये दहशत निर्माण करण्यासाठी विविध अफवा पसरविल्या जात होत्या—सत्याग्रहींना समुद्रात बुडवले जाईल, त्यांची शेती आणि घरे जप्त केली जातील, त्यांना कठोर शिक्षा होईल, अशा बातम्या पसरवल्या जात. मात्र तुरुंगात न गेलेल्या चळवळीतील कार्यकर्त्यांनी सत्याग्रहींच्या कुटुंबीयांना धीर दिला, शक्य ती मदत केली आणि न्यायालयीन खटल्यातही त्यांना मानसिक आधार दिला. यादव सोमा चौधरी, शिवराम नागो महाजन आणि चंद्रभान चिंधू वाघ यांनी या कामात महत्त्वाची भूमिका बजावली. एरंडोलचे मोतीराम गंगाधर काबरे आणि रघुनाथ मोजीराम बिर्ला वकील यांनीही या संघर्षात महत्त्वाची मदत केली. सत्याग्रहाची खरी ताकद याच ठिकाणी दिसते—काही लोक तुरुंगात असताना बाहेरचे लोक त्यांची घरे, कुटुंबे आणि न्यायालयीन लढा सांभाळत होते. आडगावच्या स्वातंत्र्यलढ्यात तीन हुतात्म्यांसह तीन महिन्यांपासून तीन वर्षांपर्यंत तुरुंगवास भोगलेल्या सुमारे ३० स्वातंत्र्यसैनिकांचा उल्लेख आढळतो. याशिवाय भूमिगत कार्यकर्ते, स्वातंत्र्यलढ्यानंतर सत्यशोधक चळवळीत कार्य करणारे कार्यकर्ते आणि गोवा मुक्ती आंदोलनात सहभागी झालेले कार्यकर्तेही या गावातून पुढे आले. म्हणजेच आडगावचा राष्ट्रकार्याचा प्रवाह १८ ऑगस्ट १९४२ च्या रक्तरंजित घटनेवर थांबलेला नव्हता; तो पुढील काळातही विविध सामाजिक आणि राष्ट्रीय चळवळींमध्ये वाहत राहिला. आडगावच्या १८ ऑगस्ट १९४२ च्या गोळीबारातील सत्याग्रही आणि स्वातंत्र्यसैनिकांची नावे आज विशेष जतन करण्याची गरज आहे—शहादू सोमा चौधरी, कै. नारायण नथ्थू मुसांडे, कौतिक दगडू पाटील, सटवा लक्ष्मण पुणेकर, बाजीराव फुला पाटील, बुधा नागो महाजन, दशरथ रामचंद्र महाजन, हरी सिताराम पाटील, नामदेव तोताराम पवार, सुकदेव तोताराम पवार, तुळशीराम नामदेव साबळे, रामचंद्र शेनफडू घेर, कै. चिंधू मल्हारी हारगोडे, वामत नागो महाजन, कै. अमृत आनंदा वनवे, खंडेराव आनंदा लांडे, शंकर संपत वनवे, धुडकू राघो मिस्तरी, कै. अर्जुन अभा भांड, काळू देवचंद पाटील, शिवराम नागो पाटील, कै. चिंधू शंकर पावणस्कर, कै. देवचंद आबाजी महाजन, श्रीपत शिवराम पाडसे, आनंदा सखाराम महाजन, दत्तू राघो मिस्तरी, कै. रामा नथ्थ भूसारी, कै. चिंधू रामचंद्र पाटील, रामदास चिंधू कोळी आणि धनराज रामनारायण पांडे. या प्रत्येक नावामागे एक कुटुंब, एक संघर्ष, एक भीती, एक स्वप्न आणि स्वातंत्र्यासाठी केलेला त्याग दडलेला आहे. म्हणून ही नावे केवळ यादी नाहीत; ती एका संपूर्ण पिढीची ऐतिहासिक साक्ष आहेत. या संघर्षातील तीन प्रमुख हुतात्मे म्हणजे भगवान सखाराम भुसारी, शामराव विश्राम पाटील आणि त्र्यंबक राजाराम वाणी. त्र्यंबक राजाराम वाणी यांचे वय अवघे १८ वर्षे होते भगवान सखाराम भुसारी यांच्या कुटुंबाचा पुढील इतिहास विशेष महत्त्वाचा आहे. त्यांना हौतात्म्य प्राप्त झाले तेव्हा त्यांचे वय ३२ वर्षे असल्याचा उल्लेख स्थानिक नोंदींमध्ये आहे. त्यांच्या दोन मुली—पारूताई आणि विमलबाई—अनुक्रमे सहा आणि चार वर्षांच्या होत्या. त्यांची पत्नी मंजुळाबाई यांचे १९४३ मध्ये निधन झाल्याने दोन्ही मुली अल्पवयातच अनाथ झाल्या. परंतु स्वातंत्र्यसैनिक शहादू सोमा चौधरी, एरंडोलचे स्वातंत्र्यसैनिक डॉ. ब. तु. राठी आणि विद्याताई राठी यांनी त्यांच्या संगोपन आणि शिक्षणात महत्त्वाची भूमिका बजावली. भगवान भुसारी यांच्या कुटुंबाकडे गावात मोठे घर आणि सुमारे ३० ते ३५ एकर जमीन असल्याचा उल्लेख आहे. पारूताई यांचे शिक्षण दहावीपर्यंत झाले. त्यांचा विवाह चंद्रभान चिंधू वाघ, बी.एस.सी. (अॅग्री) यांच्याशी झाला, तर विमलबाई यांचा विवाह आडगावमधील विठ्ठल भावडू वनवे यांच्याशी झाला. हुतात्म्याच्या घरातील दोन लहान मुली पुढे आपापल्या संसारात स्थिरावल्या; पण त्यांची कहाणी इथेच संपली नाही. पारूताई वाघ यांनी पुढे राजकारण आणि सामाजिक कार्यात सक्रिय सहभाग घेतला. हा स्वतःमध्येच स्वातंत्र्यलढ्याच्या सामाजिक परिणामांचा एक महत्त्वपूर्ण भाग आहे. विमलबाई विठ्ठल वनवे यांचाही जीवनप्रवास हा त्याच त्यागमय कुटुंबाच्या पुढील वाटचालीचा भाग आहे. आडगावच्या स्वातंत्र्यलढ्याचा विचार करताना केवळ गोळीबाराच्या घटनेकडे पाहणे अपुरे ठरेल. हा संघर्ष एका व्यापक राष्ट्रीय वातावरणातून जन्माला आला होता. लोकमान्य टिळकांची स्वराज्याची सिंहगर्जना, महात्मा गांधींचे ‘चले जाव’ आणि ‘करेंगे या मरेंगे’चे आवाहन, नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांचे स्वातंत्र्यासाठीचे भावनिक आवाहन, दादाभाई नौरोजी यांनी मांडलेली ब्रिटिशांच्या आर्थिक शोषणाची भूमिका—या सर्व राष्ट्रीय विचारांचे पडसाद देशातील छोट्या गावांमध्ये उमटत होते. आडगावच्या लोकांनी स्वतः लोकमान्य टिळक, महात्मा गांधी, नेताजी सुभाषचंद्र बोस किंवा दादाभाई नौरोजी यांच्यासारखे राष्ट्रीय नेते पाहिले नसतील; पण त्यांच्या विचारांना आपल्या कृतीत उतरवणारे सामान्य नागरिक या गावात होते. म्हणूनच आडगावचा इतिहास हा राष्ट्रीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या विचारांचा ग्रामीण विस्तार म्हणून पाहावा लागतो. या व्यापक संघर्षात देशातील प्रत्येक शहर आणि प्रत्येक खेडे आपल्या परीने पुढे आले होते. स्त्री-पुरुष, मुले-मुली, शेतकरी-कामकरी, व्यापारी, विद्यार्थी—सर्वांनी जात, धर्म आणि भाषा यांचे भेद बाजूला ठेवून स्वातंत्र्याला सर्वोच्च ध्येय मानले. त्यांचा धर्म मानवधर्म होता आणि ध्येय भारताचे स्वातंत्र्य होते. आडगावमध्येही हीच भावना दिसून येते. कुणी सत्याग्रह केला, कुणी प्रचार केला, कुणी भूमिगत राहून काम केले, कुणी तुरुंगवास भोगला, कुणी जखमींना मदत केली, कुणी कुटुंबीयांना आधार दिला आणि कुणी प्राणांची आहुती दिली. प्रत्येकाने आपल्या परीने स्वातंत्र्याच्या यज्ञात समिधा टाकली. जळगाव जिल्ह्याच्या स्वातंत्र्यसंग्रामाचा पट पाहिला तर आडगाव आणि पाचोरा या दोन्ही ठिकाणच्या घटनांमध्ये एक रक्तरंजित ऐतिहासिक नाते जाणवते. आडगावमध्ये १८ ऑगस्ट १९४२ रोजी ब्रिटिश गोळीबारात भगवान सखाराम भुसारी, शामराव विश्राम पाटील आणि त्र्यंबक राजाराम वाणी हुतात्मा झाले. त्यानंतर काही दिवसांनी पाचोऱ्यातही स्वातंत्र्याच्या आंदोलनावर ब्रिटिश सत्तेने गोळीबार केला. पाचोरा हुतात्मा स्मारकाच्या संदर्भात क्रांतीवीर शहादू चिंतामण बेंडाळे, क्रांतीवीर छगन राजाराम लोहार आणि अण्णासाहेब सुपडू भादू पाटील यांच्या स्वातंत्र्यकार्याची नोंद इंग्रजांच्या इतिहास आढळते. यामुळे जळगाव जिल्ह्यातील ग्रामीण स्वातंत्र्यचळवळ ही काही वेगवेगळ्या आणि तुटक घटना नव्हत्या; त्या एका व्यापक राष्ट्रीय ज्वालेच्या परस्पर जोडलेल्या ठिणग्या होत्या. आडगावमध्ये उभे असलेले हुतात्मा स्मारक म्हणूनच केवळ दगड, सिमेंट आणि वास्तू नाही. ते रक्तरंजित इतिहासाचे जिवंत साक्षीपत्र आहे. ज्या मातीत हुतात्म्यांचे रक्त सांडले, त्याच भूमीवर स्मारक उभे राहण्यामागे एक खोल अर्थ आहे. पुढील पिढीने स्वातंत्र्याची किंमत विसरू नये, विद्यार्थ्यांनी इतिहास केवळ पुस्तकात वाचू नये, तर त्या संघर्षभूमीवर उभे राहून त्याची अनुभूती घ्यावी, ही स्मारकाची खरी भूमिका आहे. एखादा विद्यार्थी या स्मारकासमोर उभा राहून “हे स्मारक कोणाचे?” असा प्रश्न विचारतो आणि त्याला भगवान सखाराम भुसारी, शामराव विश्राम पाटील आणि त्र्यंबक राजाराम वाणी यांची नावे सांगितली जातात, तेव्हा इतिहास त्याच्यासाठी अचानक जिवंत होतो. मग त्याला समजते की आज आपण सहज अनुभवत असलेल्या स्वातंत्र्याची किंमत कुणीतरी रक्ताने चुकवली आहे. महाराष्ट्रातील हुतात्मा स्मारकांच्या देखभाल, परिरक्षण, हुतात्म्यांची नावे कोरणे, दुरुस्ती आणि निधीबाबत शासनस्तरावर विविध निर्णय आणि नोंदी अस्तित्वात आहेत. त्यामुळे अशा स्मारकांकडे केवळ स्थानिक वास्तू म्हणून न पाहता स्वातंत्र्यसंग्रामाच्या सार्वजनिक स्मृतीचे केंद्र म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. जुन्या छायाचित्रांवर शिक्के-सही असल्यामुळे चेहरे अस्पष्ट झाले असतील, काही स्वातंत्र्यसैनिकांचे फोटो उपलब्ध नसतील, जुन्या कागदपत्रांवर काळाच्या खुणा उमटल्या असतील; तरी त्यातील इतिहास नष्ट होऊ देता कामा नये. आडगावच्या प्रत्येक स्वातंत्र्यसैनिकाचे छायाचित्र, नाव, तुरुंगवासाचा कालावधी, कुटुंबीयांची माहिती, उपलब्ध प्रमाणपत्रे, पत्रे, सरकारी नोंदी आणि मौखिक इतिहास डिजिटल स्वरूपात जतन करण्याची आज अत्यंत गरज आहे. कारण इतिहास केवळ मोठ्या नेत्यांनी लिहिलेला नसतो. अनेक वेळा इतिहासाची सर्वात मोठी पाने सामान्य माणसे आपल्या रक्ताने लिहितात. आडगावच्या बाबतीत ही गोष्ट अक्षरशः खरी ठरते. ज्यांच्या हातात रोज शेतीची अवजारे असायची, त्यांनी त्याच हातांनी ब्रिटिश वनकायद्याला आव्हान दिले. ज्यांच्या घरात उद्याच्या अन्नाची चिंता होती, त्यांनी देशाच्या उद्याच्या स्वातंत्र्यासाठी स्वतःचे वर्तमान धोक्यात घातले. ज्यांच्या मुलांचे वय खेळण्याचे होते, त्यांचे वडील तुरुंगात गेले किंवा हुतात्मा झाले. ज्यांच्या पत्नींनी पतीच्या परतीची वाट पाहिली, त्यांना अखेर पतीऐवजी त्यांची शौर्यकथा स्वीकारावी लागली. अशा हजारो कुटुंबांच्या त्यागातून भारत स्वतंत्र झाला. आज आपण तिरंगा अभिमानाने फडकवतो. राष्ट्रगीत ऐकताना अंगावर रोमांच उभे राहतात. मतदानाचा अधिकार आपल्याला मिळाला आहे. प्रश्न विचारण्याचा अधिकार आहे. आपले मत व्यक्त करण्याचे स्वातंत्र्य आहे. आपल्या भाषेत लिहिण्याचा, बोलण्याचा, संघटित होण्याचा अधिकार आहे. पण या सर्व अधिकारांच्या मागे १९४२ सारख्या असंख्य संघर्षांची पार्श्वभूमी आहे. त्यामुळे स्वातंत्र्याचा खरा सन्मान केवळ १५ ऑगस्ट किंवा २६ जानेवारीला ध्वजवंदन करून होत नाही. स्वातंत्र्याचा सन्मान म्हणजे संविधानाचा आदर, लोकशाहीचे रक्षण, सामाजिक सलोखा, सार्वजनिक संपत्तीचे संरक्षण, अन्यायाविरुद्ध आवाज, दुर्बलांच्या बाजूने उभे राहणे, देशाच्या प्रगतीसाठी प्रामाणिक योगदान आणि आपल्या पुढच्या पिढीला इतिहासाची खरी ओळख करून देणे होय. हुतात्मा भगवान सखाराम भुसारी, हुतात्मा शामराव विश्राम पाटील आणि हुतात्मा त्र्यंबक राजाराम वाणी यांच्या बलिदानाची आठवण करताना त्यांच्यासोबत उभ्या असलेल्या असंख्य ज्ञात-अज्ञात व्यक्तींनाही स्मरणात ठेवले पाहिजे. शहादू सोमा चौधरी, कै. नारायण नथ्थू मुसांडे, कौतिक दगडू पाटील, सटवा लक्ष्मण पुणेकर, बाजीराव फुला पाटील, बुधा नागो महाजन, दशरथ रामचंद्र महाजन, हरी सिताराम पाटील, नामदेव तोताराम पवार, सुकदेव तोताराम पवार, तुळशीराम नामदेव साबळे, रामचंद्र शेनफडू घेर, कै. चिंधू मल्हारी हारगोडे, वामत नागो महाजन, कै. अमृत आनंदा वनवे, खंडेराव आनंदा लांडे, शंकर संपत वनवे, धुडकू राघो मिस्तरी, कै. अर्जुन अभा भांड, काळू देवचंद पाटील, शिवराम नागो पाटील, कै. चिंधू शंकर पावणस्कर, कै. देवचंद आबाजी महाजन, श्रीपत शिवराम पाडसे, आनंदा सखाराम महाजन, दत्तू राघो मिस्तरी, कै. रामा नथ्थ भूसारी, कै. चिंधू रामचंद्र पाटील, रामदास चिंधू कोळी आणि धनराज रामनारायण पांडे—या सर्वांची नावे आडगावच्या स्वातंत्र्यसंग्रामाच्या स्मृतीत कायमस्वरूपी जपली गेली पाहिजेत. तसेच स्वातंत्र्यलढ्याच्या काळात आणि त्यानंतर कार्यकर्त्यांना आधार देणारे यादव सोमा चौधरी, शिवराम नागो महाजन, चंद्रभान चिंधू वाघ, एरंडोलचे मोतीराम गंगाधर काबरे आणि रघुनाथ मोजीराम बिर्ला वकील यांचे योगदानही विसरता येणार नाही. इतिहासात बंदुकीसमोर उभे राहणाऱ्यांचे बलिदान मोठे आहेच; पण त्या बलिदानानंतर लढा जिवंत ठेवणाऱ्यांचे योगदानही तितकेच महत्त्वाचे आहे. या साऱ्या इतिहासाकडे पाहताना एक गोष्ट स्पष्ट होते—आडगावचा स्वातंत्र्यसंग्राम हा एखाद्या एका दिवसाचा उद्रेक नव्हता. १९३० च्या मिठाच्या सत्याग्रहापासून सुरू झालेली राष्ट्रभावनेची बीजे, १९४० च्या सत्याग्रही संघटनात्मक कार्यातून रुजलेली चळवळ, १३ ऑगस्ट १९४२ च्या सभाबंदीविरोधी मिरवणुकीतून व्यक्त झालेला जनआक्रोश, १७ ऑगस्टच्या जंगल सत्याग्रहातून प्रकट झालेला निर्भय प्रतिकार आणि १८ ऑगस्टच्या गोळीबारात झालेली तीन हुतात्म्यांची आहुती—या सर्व घटना एका सलग संघर्षाच्या कड्या आहेत. त्यानंतरचा तुरुंगवास, न्यायालयीन लढा, कुटुंबीयांवरील संकटे, भूमिगत कार्य आणि पुढील सामाजिक चळवळी हा त्याच परंपरेचा विस्तार आहे. आज आडगावच्या हुतात्मा स्मारकाकडे पाहताना त्या काळातील बंदुकींचा आवाज ऐकू येणार नाही. चावडीसमोर उभे असलेले ब्रिटिश पोलीस दिसणार नाहीत. हजारो स्त्री-पुरुषांचा तो जनसमुदाय दिसणार नाही. भाकरी-चटणीची शिदोरी घेऊन जंगलाकडे जाणारे सत्याग्रही दिसणार नाहीत. रक्ताने माखलेल्या बैलगाड्या दिसणार नाहीत. पण त्या प्रत्येक घटनेची स्मृती त्या भूमीत आहे. त्या स्मृतीला शब्द देणे, जतन करणे आणि पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवणे ही आजची जबाबदारी आहे. विशेषतः आजच्या पिढीने हा इतिहास केवळ भावनिक दृष्टिकोनातून न वाचता त्यातून विचारही घेतला पाहिजे. स्वातंत्र्यसैनिकांनी ज्या भारताचे स्वप्न पाहिले, तो भारत समता, बंधुत्व, प्रेम, शांतता, क्षमा, न्याय आणि मानवी प्रतिष्ठेवर उभा असावा, अशी त्यांची अपेक्षा होती. त्यांनी जीवाचे रान केले ते केवळ ब्रिटिशांना हाकलण्यासाठी नव्हे; तर स्वतंत्र भारत सुजलाम-सुफलाम व्हावा, प्रत्येकाला सन्मानाने जगता यावे, भारत जगासाठी आदर्श ठरावा आणि संपूर्ण मानवजातीशी मैत्रीपूर्ण संबंध ठेवणारे राष्ट्र घडावे यासाठी. म्हणूनच हुतात्म्यांच्या बलिदानाचा आधुनिक अर्थ केवळ त्यांना पुष्पहार अर्पण करणे नसून त्यांनी स्वप्नात पाहिलेल्या भारताच्या निर्मितीसाठी काम करणे हा आहे. आडगावच्या मातीने आपल्याला एक मोठा धडा दिला आहे—सामर्थ्य नेहमी बंदुकीत नसते; सामर्थ्य विचारात असते. सत्ता नेहमी कायमची नसते; जनतेची इच्छाशक्ती अधिक मोठी असते. शरीराला गोळी मारता येते; पण स्वातंत्र्याची कल्पना मारता येत नाही. तीन हुतात्म्यांचे जीवन संपवता आले, परंतु त्यांच्या बलिदानातून निर्माण झालेली प्रेरणा संपवता आली नाही. तुरुंगात कार्यकर्त्यांना डांबता आले, पण स्वराज्याचा विचार कैद करता आला नाही. दडपशाहीने आवाज दाबण्याचा प्रयत्न झाला, पण इतिहासाने तो आवाज पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचवला. म्हणूनच आडगावचे हुतात्मा स्मारक आज आपल्याशी निःशब्द संवाद साधते. ते विचारते—ज्यांनी तुमच्यासाठी प्राण दिले, त्यांच्या स्वातंत्र्याचा तुम्ही किती सन्मान करता? ज्यांनी आपल्या मुलांच्या भवितव्यासाठी स्वतःचे वर्तमान गमावले, त्या भवितव्याला आपण काय देत आहोत? ज्यांनी भारतमातेच्या स्वातंत्र्यासाठी तळहातावर शीर घेऊन संघर्ष केला, त्यांच्या भारताला अधिक न्याय्य, अधिक संवेदनशील, अधिक प्रगत आणि अधिक सुसंस्कृत बनविण्यासाठी आपण काय करीत आहोत? या प्रश्नांची उत्तरे केवळ भाषणात किंवा घोषणेत मिळणार नाहीत. ती आपल्या कृतीत दिसली पाहिजेत. आडगावच्या रक्तरंजित मातीत पेटलेली स्वातंत्र्याची मशाल आजही विझलेली नाही. ती हुतात्मा स्मारकाच्या रूपाने उभी आहे, जुन्या छायाचित्रांच्या रूपाने जिवंत आहे, स्वातंत्र्यसैनिकांच्या कुटुंबीयांच्या आठवणींमध्ये धगधगत आहे आणि भारताच्या तिरंग्यात अभिमानाने फडकत आहे. त्या मशालीचा प्रकाश पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवणे ही केवळ इतिहासप्रेमींची जबाबदारी नाही; ती प्रत्येक भारतीयाची राष्ट्रीय जबाबदारी आहे. कारण स्वातंत्र्य एकदा मिळवून संपत नाही; ते प्रत्येक पिढीला जपावे लागते. अविरत जागरूकता, सततची दक्षता, संविधानावरील निष्ठा, लोकशाहीवरील विश्वास आणि राष्ट्रहितासाठी प्रामाणिक प्रयत्न हीच अबाधित स्वातंत्र्याची खरी हमी आहे. १९४२ मध्ये आडगावच्या लोकांनी ब्रिटिश सत्तेला आव्हान दिले; आज आपल्या हातात स्वतंत्र भारत आहे. त्या भारताला अधिक सक्षम, न्याय्य आणि सुजलाम-सुफलाम बनविणे हीच त्या हुतात्म्यांना खरी आदरांजली ठरेल. आडगावच्या त्या पवित्र भूमीवर भगवान सखाराम भुसारी, शामराव विश्राम पाटील आणि त्र्यंबक राजाराम वाणी यांच्या रक्ताची साक्ष आजही जिवंत आहे. त्यांच्यासोबत संघर्ष करणाऱ्या शहादू सोमा चौधरी, कै. नारायण नथ्थू मुसांडे, कौतिक दगडू पाटील, सटवा लक्ष्मण पुणेकर, बाजीराव फुला पाटील, बुधा नागो महाजन, दशरथ रामचंद्र महाजन, हरी सिताराम पाटील, नामदेव तोताराम पवार, सुकदेव तोताराम पवार, तुळशीराम नामदेव साबळे, रामचंद्र शेनफडू घेर, कै. चिंधू मल्हारी हारगोडे, वामत नागो महाजन, कै. अमृत आनंदा वनवे, खंडेराव आनंदा लांडे, शंकर संपत वनवे, धुडकू राघो मिस्तरी, कै. अर्जुन अभा भांड, काळू देवचंद पाटील, शिवराम नागो पाटील, कै. चिंधू शंकर पावणस्कर, कै. देवचंद आबाजी महाजन, श्रीपत शिवराम पाडसे, आनंदा सखाराम महाजन, दत्तू राघो मिस्तरी, कै. रामा नथ्थ भूसारी, कै. चिंधू रामचंद्र पाटील, रामदास चिंधू कोळी आणि धनराज रामनारायण पांडे यांच्यासह आडगावच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील सर्व ज्ञात-अज्ञात वीरांना मनःपूर्वक अभिवादन. हुतात्मा भगवान सखाराम भुसारी यांच्या कन्या पारूताई वाघ यांच्या सार्वजनिक जीवनातील वाटचालीपासून विमलबाई विठ्ठल वनवे यांच्या जीवनप्रवासापर्यंत, स्वातंत्र्यसैनिकांच्या कुटुंबीयांनी जपलेल्या आठवणींपासून आज उभ्या असलेल्या हुतात्मा स्मारकापर्यंत आणि जुन्या कागदपत्रांपासून पुढील पिढीच्या स्मरणापर्यंत हा संपूर्ण वारसा जतन करण्याची वेळ आता आली आहे. कारण
इतिहास विसरला तर स्वातंत्र्याची किंमत विसरली जाते; आणि स्वातंत्र्याची किंमत विसरली तर त्या स्वातंत्र्याचे रक्षण करण्याची प्रेरणाही कमकुवत होते. म्हणून आडगावच्या हुतात्मा स्मारकासमोर उभे राहून एकच संकल्प करूया—हुतात्म्यांच्या रक्ताने पेटलेली स्वातंत्र्याची मशाल आपल्या हातून कधीही विझू देणार नाही. त्यांच्या बलिदानाला केवळ इतिहासाच्या पानांत बंदिस्त ठेवणार नाही, तर त्यांच्या विचारांना आपल्या वर्तमानात आणि आपल्या कृतीत जिवंत ठेवू. आडगावच्या पावन क्रांतीभूमीला शतशः नमन! हुतात्मा भगवान सखाराम भुसारी, हुतात्मा शामराव विश्राम पाटील आणि हुतात्मा त्र्यंबक राजाराम वाणी यांच्या अमर बलिदानाला कोटी कोटी प्रणाम! आडगावच्या सर्व ज्ञात-अज्ञात स्वातंत्र्यसैनिकांना विनम्र अभिवादन! भारत माता की जय! वंदे मातरम्!
