“सत्याची बाजू घेताना माणसं कमी झाली, स्वार्थाची साथ देताना गर्दी मात्र जमली; आरसा प्रत्येकाच्या हातात असतो, पण स्वतःकडे पाहण्याची हिंमत कुणाकडे उरली?” समाजाच्या बदलत्या चेहऱ्याकडे पाहताना एक प्रश्न वारंवार मनात येतो—आपण खरोखर प्रगत झालो आहोत की फक्त आपल्या स्वार्थाची साधने अधिक आधुनिक केली आहेत? हातात मोबाईल आला, माहितीचा स्फोट झाला, राजकारण घराघरात पोहोचले; पण योग्य-अयोग्य ओळखण्याची विवेकबुद्धी तितकीच मजबूत झाली का? हा प्रश्न केवळ राजकारणापुरता मर्यादित नाही. कुटुंब, संस्था, समाज आणि सार्वजनिक जीवन अशा प्रत्येक क्षेत्रात तो आपल्याला अंतर्मुख करणारा आहे. रामायणाकडे पाहिले की जीवनात काही क्षण असे येतात, जेव्हा स्वतःचा हक्क सोडणे हेच मोठेपण ठरते. श्रीरामांच्या जीवनातील त्याग हा केवळ पौराणिक प्रसंग नाही; तो सत्तेच्या मोहात अडकलेल्या आजच्या सार्वजनिक जीवनासाठीही मोठा संदेश आहे. पद हे साधन आहे, प्रतिष्ठा नव्हे; आणि सत्ता ही जबाबदारी आहे, मालकी नव्हे. आज मात्र पदाभोवती माणसे जमा होतात आणि पद गेल्यावर तीच गर्दी विरळ होते. मग प्रश्न पडतो—आपण व्यक्तीशी निष्ठावान आहोत की त्या व्यक्तीच्या खुर्चीशी? महाभारत याच प्रश्नाचे अस्वस्थ करणारे उत्तर देते. कौरव-पांडवांचे नाते रक्ताचे होते; परंतु अन्यायाच्या बाजूने उभे राहिल्याने रक्ताचे नातेही विनाश थांबवू शकले नाही. आजच्या राजकीय आणि सामाजिक जीवनातही गटबाजी, पक्षीय निष्ठा, व्यक्तिगत संबंध आणि स्वार्थी हितसंबंध यांच्यामुळे अनेकदा सत्य दुय्यम ठरते. आपला पक्ष चुकला तर चूक म्हणण्याची हिंमत आहे का? आपला नेता चुकला तर प्रश्न विचारण्याचे स्वातंत्र्य आहे का? आपला माणूस गैरमार्गावर असेल तर त्याला थांबवण्याची नैतिक ताकद आहे का? लोकशाहीची खरी ताकद सत्ताधाऱ्यांच्या जयघोषात नसते; ती सत्तेला प्रश्न विचारणाऱ्या जागृत नागरिकांत असते. राजकारणात मतभेद असू शकतात; मात्र मतभेद म्हणजे वैर नव्हे. आपला माणूस आहे म्हणून त्याची प्रत्येक कृती योग्य आणि विरोधक आहे म्हणून त्याचे प्रत्येक काम चुकीचे, अशी मानसिकता लोकशाहीला घातक ठरते. व्यक्तिनिष्ठ राजकारणापेक्षा विचारनिष्ठ राजकारण मोठे असते, हे विसरल्यावर व्यक्तींची पूजा वाढते आणि प्रश्नांची चिकित्सा कमी होते. कुरुक्षेत्रावर अर्जुनाचा संघर्ष बाहेरच्या शत्रूशी कमी आणि स्वतःच्या मनाशी अधिक होता. समोर आपलीच माणसे असताना कर्तव्याची दिशा कशी ठरवायची, हा त्याचा प्रश्न होता. श्रीकृष्णांनी त्याला भावनिक गुंत्यातून बाहेर काढून कर्तव्य आणि धर्माची जाणीव करून दिली. आजही परिस्थिती फार वेगळी नाही. चुकीच्या गोष्टीसमोर उभे राहण्याची वेळ आली की मन म्हणते—“आपले आहेत… सोडून द्या!” पण विवेक विचारतो—“उद्या याच चुकीचा फटका समाजाला बसला तर?” याच क्षणी व्यक्तीपेक्षा मूल्य मोठे ठरते.
संत कबीरांचा आरसा
संत कबीरांनी दुसऱ्यांच्या दोषांपेक्षा आधी स्वतःच्या अंतर्मनात डोकावण्याचा मार्ग दाखवला. त्यांचा प्रसिद्ध दोहा आजच्या आरोप-प्रत्यारोपांच्या राजकारणालाही तितकाच लागू पडतो— “बुरा जो देखन मैं चला, बुरा न मिलिया कोय;
जो दिल खोजा आपना, मुझसे बुरा न कोय.” दुसऱ्याच्या चुका शोधणे सहज असते; पण स्वतःच्या भूमिकेचे परीक्षण करणे कठीण असते. आज समाजमाध्यमांवर प्रत्येकजण न्यायाधीशाच्या भूमिकेत दिसतो; मात्र स्वतःच्या चुका स्वीकारण्याची तयारी कमी होताना दिसते. कबीरांचा संदेश म्हणूनच आज अधिक महत्त्वाचा वाटतो—बदलाची सुरुवात नेहमी दुसऱ्यापासून नव्हे, स्वतःपासून झाली पाहिजे.
संत तुकाराम महाराजांची आचरणाची शिकवण
संत तुकाराम महाराजांच्या विचारविश्वात शब्दांपेक्षा आचरणाला महत्त्व आहे. समाजाला उपदेश करणे सोपे; पण स्वतः त्या मूल्यांनुसार जगणे कठीण. प्रामाणिकपणा, सदाचार आणि माणुसकी यांची खरी परीक्षा भाषणात होत नाही, ती व्यवहारात होते. म्हणून मोठी पदे, मोठ्या घोषणा किंवा मोठमोठे दावे यापेक्षा संकटाच्या वेळी व्यक्तीची कृती त्याचे खरे व्यक्तिमत्त्व सांगते.
वि. दा. सावरकर : विचारांशी तडजोड न करण्याची जिद्द
वि. दा. सावरकरांच्या जीवनप्रवासात स्वाभिमान, ध्येयवाद आणि प्रतिकूल परिस्थितीतही विचारांशी निष्ठा ठेवण्याची जिद्द दिसते. त्यांच्या विचारांचा संदर्भ घेताना एक बाब प्रकर्षाने जाणवते—परिस्थिती बदलली म्हणून तत्त्वे बदलणे सोपे असते; परंतु तत्त्वांवर ठाम राहून परिस्थितीला सामोरे जाणे हीच खरी कसोटी असते. सार्वजनिक जीवनात लोकप्रियतेपेक्षा विचारांची स्पष्टता आणि निर्णयातील धैर्य अधिक महत्त्वाचे ठरते.
प्रबोधनकार ठाकरे : प्रश्न विचारण्याचे धाडस
प्रबोधनकार ठाकरे यांनी सामाजिक रूढी, अंधानुकरण आणि अन्यायाविरुद्ध निर्भीडपणे आवाज उठवला. समाजाच्या प्रगतीसाठी केवळ परंपरा जपणे पुरेसे नसते; ज्या परंपरा माणसाला मागे खेचतात त्यांच्यावर प्रश्न उपस्थित करण्याचे धैर्यही आवश्यक असते. प्रबोधन म्हणजे केवळ ज्ञान देणे नव्हे, तर चुकीच्या गोष्टींना प्रश्न विचारण्याची मानसिकता निर्माण करणे होय. “गर्दीच्या दिशेने जाणे सोपे असते,
एकट्याने सत्यावर ठाम राहणे कठीण असते;
पण इतिहास गर्दी मोजत नाही कधी,
तो मोजतो—कोण अन्यायाविरुद्ध उभे राहिले होते!” आज समाजमाध्यमांवर एका क्षणात समर्थन मिळते आणि दुसऱ्याच क्षणी विरोधही होतो. एखाद्या व्यक्तीची प्रतिमा निर्माण करणे किंवा मोडणे काही मिनिटांचे काम झाले आहे. अशा काळात भावनेच्या लाटेवर निर्णय न घेता तथ्य, तर्क आणि नैतिकता यांच्या आधारावर भूमिका घेणे अधिक आवश्यक झाले आहे. अंधसमर्थन हे निष्ठेचे लक्षण नाही; आणि प्रत्येक गोष्टीला विरोध करणे म्हणजे विवेकही नाही. खरा विवेक म्हणजे आपल्या माणसाची चूक चूक म्हणून सांगणे आणि विरोधकाचे योग्य काम योग्य म्हणून स्वीकारणे. आज प्रश्न प्रत्येकाने स्वतःला विचारायचा आहे—आपण नाती जपणार आहोत की नात्यांच्या नावाखाली चुकीला संरक्षण देणार आहोत? आपण पक्षाची बाजू घेणार आहोत की तत्त्वांची? आपण पदाच्या जवळ राहणार आहोत की सत्याच्या? आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, जेव्हा सत्याच्या बाजूने उभे राहिल्यामुळे आपल्याला एकटे पडावे लागेल, तेव्हा आपण कोणाची साथ देणार? “नाती रक्ताची असोत, विचार रक्ताळू नयेत; स्वार्थाच्या वादळात मूल्यांचे दीप विझू नयेत; सत्याची वाट कठीण असली तरी चालत राहावे, कारण मौनाच्या सावलीत अन्याय वाढू नयेत!” कारण काळाच्या न्यायालयात ना पद कायम राहते, ना सत्ता, ना गटबाजी. चेहरे बदलतात, समीकरणे बदलतात, राजकीय भूमिका बदलतात; मात्र माणसाची कृती आणि त्याची भूमिका इतिहासाच्या स्मरणात राहते. म्हणूनच शेवटी प्रश्न एवढाच—चूक होत असताना तुम्ही कुठे उभे होता? सत्तेच्या सावलीत की सत्याच्या तळपत्या उन्हात?
