विचारांनी फाटक्या गर्दीत शहाणपण सिद्ध करण्याचा अट्टहास कशासाठी?        ✨वाद जिंकण्यापेक्षा विवेक जपणे आणि मौनातून उत्तर देणे, हेच खरे शहाणपण!

माणूस जन्माला येतो तेव्हा त्याच्याकडे नाव असते; पण त्याची खरी ओळख निर्माण होते ती विचारांनी, आचरणाने आणि विवेकाने. पैसा, पद, प्रतिष्ठा, सत्ता, प्रसिद्धी या गोष्टी माणसाला मोठे दिसू शकतात; पण माणूस खऱ्या अर्थाने मोठा होतो तो त्याच्या विचारांच्या उंचीने. म्हणूनच संत कबीरांनी अत्यंत मार्मिकपणे म्हटले आहे—

“बुरा जो देखन मैं चला, बुरा न मिलिया कोय। जो दिल खोजा आपना, मुझसे बुरा न कोय॥”

या दोन ओळी माणसाला बाहेरच्या जगाशी लढण्यापेक्षा आधी स्वतःच्या अंतर्मनात डोकावण्याची शिकवण देतात. परंतु आजची परिस्थिती पाहिली तर आपण नेमके याच्या उलट वागताना दिसतो. स्वतःकडे पाहण्यापेक्षा दुसऱ्याच्या चुका शोधण्यात, त्याच्या विचारांना कमी लेखण्यात आणि प्रत्येक मतभेदाचे रूपांतर वैयक्तिक संघर्षात करण्यात आपली ऊर्जा खर्च होते. आज प्रश्न असा आहे की, प्रत्येक चुकीच्या विचाराशी वाद घालून आपण स्वतःचे शहाणपण सिद्ध करणार आहोत का? की कधी कधी शांत राहून आपल्या कृतीतूनच उत्तर देणार आहोत?

वाद जिंकणे म्हणजे सत्य जिंकणे नव्हे!

एखाद्या चर्चेत आपण समोरच्याला गप्प केले, त्याच्याकडे उत्तर उरले नाही किंवा त्याला शब्दांनी नामोहरम केले, म्हणजे आपण सत्याच्या बाजूने आहोत असे नाही. कारण वादात विजय आणि सत्यात विजय या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. संत परंपरेने नेहमीच विवेक, विचार आणि योग्य-अयोग्य यांची पारख करण्यावर भर दिला आहे. समर्थ रामदासांनी दासबोधातून माणसाला विवेकाने वागण्याची आणि सारासार विचार करण्याची शिकवण दिली. आज मात्र परिस्थिती अशी झाली आहे की कोण मोठ्याने बोलतो, कोणाला जास्त टाळ्या मिळतात, कोणाच्या पोस्टला जास्त प्रतिक्रिया मिळतात, कोणाचा व्हिडिओ व्हायरल होतो—यावर सत्याचे मोजमाप केले जाते. परंतु सत्याला टाळ्यांची गरज नसते. सत्य हे सत्यच असते—ते शंभर लोकांनी मान्य केले किंवा एका माणसाने.

“ठेविले अनंते तैसेचि राहावे…”

“ठेविले अनंते तैसेचि राहावे, चित्ती असो द्यावे समाधान.”

संत तुकाराम महाराजांच्या या ओळींचा अर्थ केवळ परिस्थितीसमोर शरण जाणे असा नाही. त्यामध्ये अंतःकरणातील समाधान, संयम आणि परिस्थितीला विवेकाने सामोरे जाण्याची दृष्टी आहे. प्रत्येक गोष्ट आपल्या मनासारखी होणार नाही. प्रत्येक माणूस आपल्या विचारांशी सहमत होणार नाही. प्रत्येकाला आपले सत्य पटणार नाही. मग अशा वेळी प्रत्येक व्यक्तीशी भांडत बसायचे का? नाही! आपली भूमिका मांडायची, सत्य स्पष्ट करायचे आणि त्यानंतर निर्णय काळावर सोपवायचा. कारण काही सत्यांना तात्काळ मान्यता मिळत नाही; पण काळ त्यांचा न्याय करतो.

ज्यांना अंधारच प्रकाश वाटतो, त्यांना सूर्य समजावून सांगायचा किती?

एखाद्या माणसाने मनाभोवती पूर्वग्रहांची भिंत उभी केली असेल, तर त्याच्यासमोर तथ्यांचा डोंगर उभा करूनही उपयोग होत नाही. संत ज्ञानेश्वरांच्या विचारांचा केंद्रबिंदूच ज्ञान, विवेक आणि आत्मबोध हा आहे. ज्ञानेश्वरी आपल्याला बाह्य जग बदलण्यापूर्वी अंतर्मन समजून घेण्याची दृष्टी देते. पण आज माणूस सत्य ऐकण्यापेक्षा आपल्या मताला पुष्टी देणारे शब्द शोधतो. त्याला सत्य नको असते; त्याला आपण बरोबर आहोत याची खात्री हवी असते. म्हणूनच अशा लोकांशी कितीही चर्चा केली तरी संवाद होत नाही—फक्त संघर्ष होतो. आणि संवाद जिथे संपतो, तिथे वाद सुरू होतो.

विचारांची श्रीमंती म्हणजे मत बदलण्याची ताकद!

खरा बुद्धिमान माणूस आपल्या मतावर ठाम असतो; पण त्याला स्वतःचे मत चुकीचे असण्याची शक्यताही मान्य असते. हा फरक अत्यंत महत्त्वाचा आहे. अहंकार म्हणतो—“मी बरोबर आहे.” विवेक म्हणतो—“मी बरोबर आहे असे मला वाटते; पण सत्य वेगळे असेल तर मी ते स्वीकारेन.” हीच वैचारिक श्रीमंती. संत तुकारामांनी बाह्य आडंबरापेक्षा अंतःकरणाच्या शुद्धतेला महत्त्व दिले. त्यांचा प्रसिद्ध अभंगविचार आहे—

“जे का रंजले गांजले, त्यासी म्हणे जो आपुले…”

या विचारात माणुसकीची खरी कसोटी सांगितली आहे. दुसऱ्याला कमी लेखणे, त्याचा अपमान करणे किंवा स्वतःला श्रेष्ठ समजणे यात मोठेपणा नाही. दुसऱ्याच्या वेगळ्या विचारांचा आदर करूनही आपल्या भूमिकेवर ठाम राहता येणे, हीच वैचारिक प्रगल्भता आहे.

मौन म्हणजे पराभव नव्हे!

आजच्या काळात एखाद्याने आरोप केला की लगेच उत्तर द्यायचे. सोशल मीडियावर टीका झाली की लगेच पोस्ट करायची. कुणी चुकीचे बोलले की त्यापेक्षा मोठ्याने बोलून आपण योग्य असल्याचे सिद्ध करायचे. पण प्रत्येक आवाजाला प्रतिआवाजाची गरज नसते. कधी कधी मौन हा शब्दांपेक्षा मोठा संवाद असतो. कबीरांच्या वाणीतील प्रसिद्ध विचार आहे—

“ऐसी वाणी बोलिए, मन का आपा खोय; औरन को शीतल करे, आपहुं शीतल होय.”

किती विलक्षण साधा आणि किती खोल विचार! आपल्या शब्दांनी समोरच्याला जखम करण्याऐवजी शांतता निर्माण झाली पाहिजे. कारण कठोर शब्दांनी आपण क्षणभर जिंकू शकतो; पण नातं, प्रतिष्ठा आणि मनाची शांती गमावू शकतो. म्हणूनच उत्तर देण्यापूर्वी शब्दांची निवड करा; आणि उत्तर न देण्यापूर्वी परिस्थितीची.

पत्रकारिता, राजकारण आणि समाजजीवनात हीच खरी कसोटी!

सार्वजनिक जीवनात काम करणाऱ्या व्यक्तीला टीका अपरिहार्य आहे. पत्रकाराने बातमी केली तर कुणाला ती आवडणार नाही. राजकीय व्यक्तीने निर्णय घेतला तर विरोधक टीका करणारच. सामाजिक कार्यकर्त्याने एखादा प्रश्न उचलला तर त्याच्यावरही आरोप होणार. परंतु अशा वेळी प्रत्येक टीकेला उत्तर देण्यात आयुष्य खर्च करणे योग्य नाही. पत्रकारितेचे उत्तर तथ्यांनी द्यावे. राजकारणाचे उत्तर कामाने द्यावे. सामाजिक कार्याचे उत्तर परिणामांनी द्यावे आणि वैयक्तिक आरोपांचे उत्तर अनेकदा मौनाने द्यावे. कारण शब्दांचा आवाज काही काळ मोठा असतो; पण कामाचा आवाज अधिक काळ टिकतो.

“तुका म्हणे…” — स्वतःच्या अंतर्मनाशी प्रामाणिक राहण्याची वेळ!

संत तुकारामांची संतवाणी आपल्याला वारंवार अंतर्मुख करते. समाज बदलण्याची भाषा करण्यापूर्वी स्वतःच्या आचरणाकडे पाहण्याची गरज ती सांगते. आज प्रत्येकाला दुसऱ्याला सुधारायचे आहे; पण स्वतःला सुधारण्याची तयारी कमी आहे. प्रत्येकाला दुसऱ्याचे दोष दिसतात; स्वतःच्या चुका दिसत नाहीत. प्रत्येकाला दुसऱ्याचा अहंकार जाणवतो; स्वतःचा अहंकार मात्र “स्वाभिमान” वाटतो. हीच खरी शोकांतिका आहे. ज्या दिवशी माणूस स्वतःच्या चुका पाहू लागतो, त्या दिवशी दुसऱ्याच्या चुका मोजण्याची त्याची गरज कमी होते.

गर्दीत उभे राहून शहाणपण सिद्ध करण्यापेक्षा एकटे उभे राहण्याची हिंमत ठेवा!

गर्दी नेहमी बरोबर असेलच असे नाही. इतिहासात अनेकदा सत्याच्या बाजूने सुरुवातीला मोजकेच लोक उभे राहिले आहेत. काळ पुढे गेला आणि त्या मोजक्या लोकांची भूमिका सत्य ठरली. म्हणून गर्दीचा आकार पाहून सत्याचे मोजमाप करू नये. शंभर लोक चुकीचे असतील तर त्यांच्यात उभे राहून आपणही चुकीचे व्हायचे का? नाही. कधी कधी सत्याच्या बाजूने एकटे उभे राहावे लागते. पण एकटेपणाची भीती बाळगणारा माणूस अनेकदा गर्दीच्या मताला सत्य समजतो. विवेक मात्र गर्दीची परवानगी मागत नाही.

शेवटी प्रश्न शहाणपण सिद्ध करण्याचा नाही; ते जगण्याचा आहे!

माणसाने आयुष्यात एक गोष्ट नक्की शिकली पाहिजे—आपण प्रत्येकाला पटवून देऊ शकत नाही. काही लोकांना समजावता येते. काही लोकांशी संवाद साधता येतो. काही लोकांशी मतभेद असूनही मैत्री ठेवता येते. आणि काही लोकांपासून फक्त अंतर ठेवता येते. ही निवड करण्याची क्षमता म्हणजेच परिपक्वता.

म्हणूनच विचारांनी फाटक्या माणसाशी वाद घालून स्वतःचे वस्त्रही फाडून घेण्यात शहाणपण नाही. ज्यांना स्वतःच्या अंधारालाच प्रकाश समजायचे आहे, त्यांच्यासाठी सूर्याशी भांडण्याची गरज नाही. सूर्य फक्त उगवतो. तो कुणाला सांगत बसत नाही—“मी प्रकाश आहे.” त्याचा प्रकाशच त्याची ओळख असतो.

आपणही तसेच जगायला शिकले पाहिजे. आपले सत्य जगूया. आपले काम बोलू देऊया. विचारांची उंची टिकवूया. अनावश्यक वाद टाळूया आणि सर्वांत महत्त्वाचे—आपल्या विवेकाचा दिवा दुसऱ्याच्या अज्ञानाच्या वाऱ्याने विझू देऊ नका.

कारण शेवटी—

“शहाणपण सिद्ध करण्यासाठी मूर्खांच्या गर्दीत उभे राहण्याची गरज नसते; आपल्या आचरणातून ते जगणे, हीच शहाणपणाची सर्वोच्च पातळी असते.”

संतविचारांचा खरा अर्थही हाच—माणूस मोठा त्याच्या आवाजाने नव्हे, तर त्याच्या विचारांच्या उंचीने होतो.

— संपादकीय