पाचोरा – समाजात वेगवेगळ्या स्तरांवर संघर्ष करणाऱ्या व्यक्तींना दिशा देणारे साहित्य हे केवळ मनोरंजनाचे साधन नसून एक सामाजिक प्रबोधनाचे सामर्थ्य असते. अशीच एक प्रबोधनात्मक आणि अंतःकरणाला भिडणारी कादंबरी ‘सुराबा’ या नावाने एस्.ए.पाटील सर नांद्रेकर यांनी लिहिलेली असून, एका अनाथ मुलाच्या संघर्षमय जीवनप्रवासावर आधारित असलेल्या या कादंबरीने अल्पावधीतच
रसिक वाचकांच्या मनावर ठसा उमटवला आहे. याच कादंबरीचा सन्मानपूर्वक सत्कार पाचोरा येथे चि. तेजस या युवकाच्या विवाहप्रसंगी प्रमुख मान्यवरांच्या उपस्थितीत करण्यात आला. या अनोख्या कार्यक्रमात मा. विजय नवल पाटील, माजी केंद्रीय दळणवळण मंत्री, भारत सरकार, हे प्रमुख पाहुणे म्हणून उपस्थित होते. त्यांच्या हस्ते ‘सुराबा’ कादंबरी देऊन सत्कार करण्यात आला. या वेळी त्यांनी आपल्या मनोगतातून स्पष्ट केले की, “ही कादंबरी वाचताना मन हेलावून गेलं. आई-वडिलांच्या प्रेमाला मुकलेला, पण स्वाभिमानाने आणि सकारात्मकतेने जीवनाला सामोरे जाणारा एक अनाथ मुलगा — सुराबा — हा प्रत्येक वाचकाच्या मनाला निश्चित प्रेरणा देईल. ही केवळ एक कथा नाही, तर समाजातील दुर्लक्षित व कधी कधी दुर्लक्षित केल्या जाणाऱ्या मुलांसाठी जीवनदायी मार्गदर्शन करणारा प्रकाशस्तंभ आहे.” त्यांनी लेखक एस्.ए.पाटील सरांच्या संवेदनशील लेखनशैलीचे विशेष कौतुक केले. या कार्यक्रमात उपस्थित असलेल्या Adv. प्रविण पाटील, शासकीय अभियोक्ता छत्रपती संभाजीनगर यांनीही आपले विचार मांडताना सांगितले की, “समाजात न्यायासाठी लढणाऱ्या अनेकांची कहाणी आपण पाहतो, पण ज्यांना कोणीच नसते, त्यांच्या वेदना आणि त्यातून उभारलेला स्वाभिमानी जीवनप्रवास दाखवणं हे मोठं धाडस आहे. एस्.ए.पाटील सरांनी हे काम फारच समर्थपणे केले आहे.” प्रा. सुनिल गरुड (जळगाव), डॉ. जगदीश पाटील (धुळे), डॉ. अनिल पाटील (धुळे), एल. डि. पाटील, मुख्याध्यापक आर. व्हि. पाटील, मुख्याध्यापक सानप सर, डॉ. भरत पाटील (डॉक्टर असोसिएशन, पाचोरा), मा. सभापती नितिन दादा तावडे, डि. पि. पाटील सर, दीपक पाटील (ता. अध्यक्ष, मराठा सेवा संघ) यांसारख्या मान्यवरांचा उपस्थितीत सत्कार करण्यात आला, हे विशेष. या कार्यक्रमाची आणखी एक वैशिष्ट्यपूर्ण बाब म्हणजे विवाहासारख्या आनंददायी क्षणातही साहित्यिकतेचा आणि सामाजिक जाणिवेचा स्पर्श देण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. सामान्यतः लग्नसोहळे हे मनोरंजनप्रधान आणि पारंपरिक स्वरूपाचे असतात, मात्र यावेळी विवाहाच्या निमित्ताने समाजप्रबोधन आणि साहित्याच्या माध्यमातून विचारविनिमय होणे हे निश्चितच कौतुकास्पद होते. ‘सुराबा’ या कादंबरीच्या प्रकाशनाचे श्रेय डॉ. बालाजी जाधव यांच्या ‘पंचफुला प्रकाशन, छत्रपती संभाजीनगर’ यांना जाते. प्रकाशक म्हणून त्यांनी सांगितले की, “आम्ही नेहमीच अशा साहित्याला प्राधान्य देतो जे समाजात परिवर्तन घडवू शकेल. ‘सुराबा’ ही त्याच प्रकारची कादंबरी आहे. तिचं प्रत्येक पान वाचकाला अंतर्मुख करतं.” या कादंबरीस प्राचार्य बी. एन. पाटील सर यांची प्रस्तावना लाभली असून त्यांनी सुराबाच्या कथानकावर सखोल भाष्य करताना सांगितले होते की, “ही कहाणी जरी एका मुलाभोवती फिरते, तरी तिचा केंद्रबिंदू म्हणजे समाजातील तळागाळातील भावभावनांचे प्रतिनिधित्व करणारा एक पात्र. हे पात्र वास्तवदर्शी आहे आणि आज अनेक ठिकाणी वंचित असलेल्या मुलांमध्ये हेच व्यक्तिमत्त्व आपल्याला दिसते.” एस्.ए.पाटील सर नांद्रेकर यांनी या कादंबरीच्या लेखनामागील प्रेरणा विशद करताना सांगितले की, “मी स्वतः समाजातील अनेक दु:खद गोष्टी जवळून पाहिल्या आहेत. या पात्रात माझ्या अनुभवांचं आणि अनेक अनाथ, उपेक्षित मुलांच्या कहाण्यांचं एकत्रित प्रतिबिंब आहे. मला वाटतं ही गोष्ट लिहून मी त्यांच्यासाठी एक आवाज उभा केला आहे.” कार्यक्रमात अनेकांनी कादंबरी खरेदी केली आणि तिच्या प्रतींचा खास संग्रह केला. उपस्थितांनी ही कादंबरी शाळा, महाविद्यालय, सार्वजनिक ग्रंथालयात पोहोचवण्याची गरजही व्यक्त केली. विशेषतः शिक्षक वर्गाने याचा उपयोग विद्यार्थ्यांच्या संवेदनशीलतेच्या जडणघडणीसाठी करण्याचा निर्धार व्यक्त केला. ‘सुराबा’ हे पात्र वाचकाला केवळ सहवेदना शिकवत नाही, तर संघर्षातून यशाकडे नेणारा मार्गही दाखवतो. त्यामुळे ही कादंबरी सामाजिक परिवर्तनाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची ठरते. वडीलधारी पिढीला सामाजिक जबाबदारीची जाणीव करून देणारी, आणि नव्या पिढीला प्रेरणा देणारी ही कथा — काळाच्या कसोटीतून नक्कीच उतरते. कार्यक्रमात उपस्थित असलेल्या शिक्षक, डॉक्टर, कायदेविषयक क्षेत्रातील अधिकारी व सामाजिक कार्यकर्त्यांनी ‘सुराबा’सारख्या कादंबरींचे वाचन युवकांसाठी आवश्यक असल्याचे मत मांडले. विशेषतः सामाजिक क्षेत्रात काम करणाऱ्या संस्थांनी या कादंबरीचा वापर मार्गदर्शन साहित्य म्हणून करण्याची तयारी दर्शवली. कार्यक्रमाच्या शेवटी प्रमुख पाहुण्यांच्या हस्ते लेखक एस्.ए.पाटील सर यांचा विशेष सत्कार करण्यात आला. त्यांच्या लेखनातील सामाजिक भान, वास्तवाचा समतोल मांडणी आणि भावनिक सूक्ष्मता याचे सर्वांनी मुक्तकंठाने कौतुक केले. पाचोरा येथील हा सत्कार कार्यक्रम केवळ एक सन्मान सोहळा नसून समाजाला साहित्याच्या माध्यमातून आरसा दाखवणारा एक संवेदनशील उपक्रम ठरला. ‘सुराबा’ ही कादंबरी ज्या प्रकारे एका विवाहप्रसंगी समाजाशी संवाद साधणाऱ्या मंचावर पोहोचली, ते पाहता अशा साहित्यकृती भविष्यात प्रत्येक घरात, शाळेत आणि वाचनालयात पोहोचल्या पाहिजेत. समाजाच्या दुर्लक्षित घटकांवरील प्रकाश टाकणारे हे लेखन म्हणजे काळाच्या गर्भात दडलेले खरे सामाजिक दायित्व आहे. अशा प्रेरणादायी कादंबरीचे लेखन करणाऱ्या लेखकाचे आणि या उपक्रमाचे आयोजन करणाऱ्या प्रत्येकाचे मनःपूर्वक अभिनंदन आणि आभार मानावे तितके थोडेच आहेत.
