पहाटेच्या शांत वातावरणात एखादा तरुण घराबाहेर पडतो आणि पुन्हा कधीही आपल्या कुटुंबाचे आयुष्य पूर्वीसारखे राहणार नाही, याची त्याला जाणीव असते; तरीही तो मागे वळून पाहत नाही. कारण त्याच्या डोळ्यांसमोर स्वतःचे भविष्य नसते, तर संपूर्ण भारताच्या स्वातंत्र्याचे स्वप्न असते. जळगाव जिल्ह्यातील पाचोरा तालुक्यातील नांद्रा गावच्या मातीत जन्मलेले स्वातंत्र्यसेनानी आप्पासाहेब लोटन सोनजी सूर्यवंशी हे अशाच धगधगत्या राष्ट्रभावनेचे प्रतीक होते. २० जून १९२१ रोजी नांद्रा येथे जन्मलेल्या लोटन आप्पांचे आयुष्य सामान्य ग्रामीण कुटुंबातून सुरू झाले; मात्र त्यांच्या मनात देशासाठी काहीतरी करण्याची असामान्य तळमळ होती. १९४२ मध्ये महात्मा गांधींच्या नेतृत्वाखाली ‘भारत छोडो’ अर्थात ‘चले जाव’ आंदोलनाने देशभर अभूतपूर्व वातावरण निर्माण केले. ब्रिटिश सत्तेला भारतातून निघून जाण्याचा स्पष्ट संदेश देण्यात आला. त्या काळात अनेकांना आपल्या कुटुंबाची, संपत्तीची, उपजीविकेची आणि जीवाची चिंता होती; पण अवघ्या २१ वर्षांच्या लोटन आप्पांनी आपल्या घरावर तुळशीपत्र ठेवून स्वातंत्र्यसंग्रामात स्वतःला झोकून दिले. हा निर्णय केवळ एका तरुणाचा वैयक्तिक निर्णय नव्हता; तो गुलामगिरी स्वीकारण्यास नकार देणाऱ्या एका संपूर्ण पिढीचा निर्धार होता. ब्रिटिश राजवटीची दडपशाही वाढत असताना लोटन आप्पांनी भूमिगत राहून कार्य करण्याचा मार्ग स्वीकारला. सलग सहा महिने त्यांनी भूमिगत राहून नांद्रा व परिसरातील तरुणांना संघटित केले. पोलिसांची नजर चुकवणे, गुप्तपणे संपर्क साधणे, स्वातंत्र्याचा संदेश पोहोचवणे आणि तरुणांच्या मनात राष्ट्रभक्तीची ज्योत चेतवणे हे अत्यंत धोकादायक काम होते. प्रत्येक क्षणी अटक होण्याचा, छळ होण्याचा किंवा गंभीर परिणामांना सामोरे जाण्याचा धोका होता; परंतु स्वराज्याच्या ध्येयासमोर या संकटांचे महत्त्व त्यांच्यासाठी नगण्य होते. त्यांचा संघर्ष केवळ राजकीय स्वातंत्र्यापुरता मर्यादित नव्हता. ब्रिटिश सरकारकडून शेतकऱ्यांकडून अनधिकृत व सक्तीने शेतसारा वसूल केला जात असल्याच्या अन्यायाविरुद्धही त्यांनी आवाज उठवला. शेतकरी हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा कणा असून त्याच्यावर अन्याय झाला तर स्वातंत्र्याचा अर्थच अपूर्ण आहे, ही भूमिका त्यांनी कृतीतून मांडली. परिसरातील शेतकऱ्यांना एकत्र करून त्यांनी या अन्यायाविरुद्ध आंदोलन उभे केले. त्यामुळे लोटन आप्पांच्या कार्यात राष्ट्रप्रेमाबरोबरच सामान्य माणसाच्या हक्कांची जाणीवही स्पष्टपणे दिसून येते. भूमिगत चळवळीतील सहभागानंतर ब्रिटिश सत्तेने त्यांना अटक केली. लोटन आप्पा, माधवराव लाला सूर्यवंशी आणि कपूरचंद नथमल मुथा या सहकाऱ्यांसह त्यांनी धुळे येथील कारागृहात २२ ऑगस्ट १९४२ ते २० जानेवारी १९४३ या कालावधीत तुरुंगवास भोगला. कारागृह म्हणजे त्या काळात केवळ चार भिंतींची जागा नव्हती; तेथे स्वातंत्र्यसैनिकांना मानसिक दबाव, शारीरिक त्रास आणि अपमान सहन करावा लागत असे. तरीही तुरुंगाच्या भिंती स्वातंत्र्याचा विचार रोखू शकल्या नाहीत. लोटन आप्पांच्या मनातील भारतमातेच्या मुक्तीची आकांक्षा अधिकच दृढ होत गेली. १९४२ ते १९४७ या कालखंडात देशाच्या राजकीय क्षितिजावर अनेक उलथापालथी झाल्या. ब्रिटिश सत्तेची पकड हळूहळू सैल होत गेली आणि अखेर १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत स्वतंत्र झाला. हा दिवस पाहण्यासाठी लोटन आप्पांनी केलेल्या त्यागाला म्हणूनच विशेष महत्त्व प्राप्त होते. त्यांच्या संघर्षामागे पद, पैसा, प्रसिद्धी किंवा व्यक्तिगत लाभाची अपेक्षा नव्हती. स्वतंत्र भारत हेच त्यांचे ध्येय होते. स्वातंत्र्यानंतरही त्यांनी सार्वजनिक जीवनापासून स्वतःला दूर केले नाही. लोकल बोर्डाच्या निवडणुकांपूर्वीच्या काळात ते लोकल बोर्डाचे सदस्य होते. विविध कार्यकारी सहकारी सोसायटीचे तब्बल २० वर्षे चेअरमन म्हणून त्यांनी जबाबदारी सांभाळली. गावाच्या विकासाशी निगडित प्रश्नांमध्ये सक्रिय सहभाग घेत त्यांनी सहकाराच्या माध्यमातून ग्रामीण जनतेशी जोडलेले नाते अधिक दृढ केले. चार वर्षे त्यांनी गावाचे सरपंचपदही भूषवले. स्वातंत्र्यलढ्यातील राष्ट्रनिष्ठा आणि सार्वजनिक जीवनातील जबाबदारी यांचा सुंदर संगम त्यांच्या कार्यातून दिसून येतो. दुर्दैवाने सरपंचपदाची जबाबदारी सांभाळत असतानाच अल्पशा आजाराने त्यांचे दुःखद निधन झाले. २३ मे १९७४ रोजी वयाच्या अवघ्या ५३व्या वर्षी त्यांची जीवनयात्रा संपली; परंतु त्यांच्या कार्याचा प्रवास मात्र थांबला नाही. कारण काही व्यक्ती शरीराने जगतात आणि काळाच्या ओघात विस्मृतीत जातात; तर काही व्यक्ती आपल्या विचारांनी आणि त्यागाने पुढील पिढ्यांच्या स्मरणात कायम राहतात. लोटन आप्पासाहेब हे दुसऱ्या प्रकारचे व्यक्तिमत्त्व होते. त्यांच्या पश्चात धर्मपत्नी, तीन मुले—भाऊराव लोटन सूर्यवंशी, शालीक लोटन सूर्यवंशी, विश्वनाथ लोटन सूर्यवंशी आणि मुलगी अरुणाबाई राघो पाटील यांनी त्यांच्या आठवणी, संस्कार आणि देशनिष्ठेचा वारसा जपला. कुटुंबासाठी ही केवळ वडिलांची आठवण नाही; तर भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी सर्वस्व पणाला लावलेल्या एका पिढीची जिवंत परंपरा आहे. दरवर्षी क्रांती दिन, स्वातंत्र्य दिन आणि प्रजासत्ताक दिनाच्या निमित्ताने नांद्रा गावात लोटन आप्पांच्या कार्याचे स्मरण केले जाते. या स्मरणामागे केवळ श्रद्धा नाही, तर नव्या पिढीला इतिहास समजावा आणि स्वातंत्र्याची किंमत कळावी, हा व्यापक संदेश आहे. आजच्या पिढीला स्वातंत्र्य सहज मिळालेले वाटू शकते; परंतु त्यामागे लोटन आप्पांसारख्या हजारो तरुणांनी आपल्या तारुण्याचा त्याग केला होता. कुणी भूमिगत राहिले, कुणी तुरुंगवास भोगला, कुणी कुटुंबापासून दूर राहिले, तर कुणी हसत हसत मृत्यूला कवटाळले. या त्यागातून मिळालेल्या स्वातंत्र्याचे रक्षण करणे ही पुढील पिढ्यांची जबाबदारी आहे. लोटन आप्पासाहेबांचे जीवन आपल्याला सांगते की देशभक्ती ही केवळ घोषणा नसते; ती अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची हिंमत असते, संकटातही ध्येय न सोडण्याचा निर्धार असतो आणि समाजाच्या हितासाठी स्वतःच्या स्वार्थापेक्षा मोठे ध्येय स्वीकारण्याची वृत्ती असते. नांद्र्याच्या मातीतून उभा राहिलेला हा स्वातंत्र्यसेनानी केवळ एका गावाचा अभिमान नाही; तो पाचोरा तालुक्याच्या स्वातंत्र्यसंग्रामाच्या इतिहासातील तेजस्वी अध्याय आहे. त्यांच्या त्यागाची कहाणी दस्तऐवजांत, स्मृतींत, कुटुंबीयांच्या आठवणींत आणि नव्या पिढीच्या मनात जिवंत राहिली पाहिजे. कारण स्वातंत्र्यसैनिकांच्या कार्याचे स्मरण करणे म्हणजे भूतकाळाची पुनरावृत्ती नव्हे, तर वर्तमानाला दिशा देणे आहे. ज्या तरुणाने २१व्या वर्षी आपल्या घरावर तुळशीपत्र ठेवून मातृभूमीच्या स्वातंत्र्यासाठी संघर्ष स्वीकारला, त्याच लोटन आप्पासाहेबांनी पुढे लोकल बोर्डाचे सदस्य, विविध कार्यकारी सहकारी सोसायटीचे २० वर्षे चेअरमन आणि चार वर्षे गावाचे सरपंच म्हणून सार्वजनिक जीवनात योगदान दिले. त्यांच्या जीवनाचा प्रत्येक टप्पा देशसेवा, समाजसेवा, जबाबदारी आणि निष्ठेचा संदेश देतो. म्हणूनच नांद्रा गावच्या या महान सुपुत्राची गाथा पुढील पिढ्यांना सांगितली पाहिजे, त्यांची छायाचित्रे व कागदपत्रे जतन केली पाहिजेत आणि त्यांच्या कार्याची अधिकृत नोंद इतिहासाच्या पानांवर सुरक्षित ठेवली पाहिजे. स्वातंत्र्यसेनानी आप्पासाहेब लोटन सोनजी सूर्यवंशी यांच्या अमर त्यागाला विनम्र अभिवादन! त्यांच्या राष्ट्रनिष्ठेला आणि समाजसेवेच्या परंपरेला शतशः नमन! त्यांच्या स्मृती पुढील पिढ्यांच्या मनात देशप्रेमाची अखंड ज्योत प्रज्वलित ठेवोत, हीच खरी आदरांजली.
शब्दांकन – राजेंद्र पाटील, नांद्रा ( पत्रकार )
Mo.90213 58447 / 8788450650
