“पद मोठे नसते… त्या पदावर राहून माणूस किती मोठेपणाने वागतो, यावर त्याची खरी ओळख ठरते.” हे वाक्य ज्यांच्या संपूर्ण सेवाप्रवासाला तंतोतंत लागू पडते, त्या व्यक्तिमत्त्वाचे नाव म्हणजे भालचंद्र निंबाजी पाटील. ३१ जुलै २०२६ हा दिवस त्यांच्या शासकीय सेवेला पूर्णविराम देणारा ठरला.
उप कोषागार अधिकारी, पाचोरा (Sub Treasury Officer, Pachora) या पदावरून सेवानिवृत्त होताना त्यांनी केवळ कार्यालयीन जबाबदाऱ्यांची सांगता केली नाही, तर प्रामाणिकपणा, माणुसकी आणि लोकाभिमुख प्रशासनाचा एक आदर्श मागे ठेवला. कारण काही अधिकारी फक्त सरकारी कर्मचारी म्हणून ओळखले जातात, तर काही जण नागरिकांच्या मनात कायमचे स्थान निर्माण करतात. भालचंद्र पाटील हे दुसऱ्या प्रकारातील अधिकारी आहेत. १ जुलै १९६८ रोजी पाचोरा येथील पाटील वाड्यात जन्मलेल्या भालचंद्र पाटील यांना सयाजी परिवाराचा समृद्ध वारसा लाभला. वडील निंबाजी एकोबा पाटील हे सार्वजनिक बांधकाम विभागात रोड कारकून म्हणून कार्यरत होते, तर आई मंजुळाबाई यांनी कष्ट, प्रामाणिकपणा आणि सामाजिक बांधिलकीचे संस्कार घरात रुजवले. सयाजी परिवार हा केवळ एक घराणा नसून पाचोरा शहराच्या सामाजिक, धार्मिक आणि ऐतिहासिक परंपरेचा अविभाज्य भाग आहे. या परिवाराचा अभिमान म्हणजे स्वातंत्र्यसैनिक राजाराम धनजी पाटील. स्वातंत्र्यलढ्यात धुळे कारागृहात शिक्षा भोगतानाही त्यांनी राष्ट्रप्रेमाची ज्योत अखंड तेवत ठेवली. त्यांचे विचार, त्याग आणि देशभक्तीचा वारसा पुढील पिढ्यांसाठी प्रेरणेचा अखंड झरा ठरला. त्याच संस्कारांनी भालचंद्र पाटील यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला मूल्यांची भक्कम पायाभरणी दिली. प्राथमिक शिक्षण श्री सुभा पाटील विद्यामंदिर, पाचोरा, माध्यमिक शिक्षण श्री गो. से. हायस्कूल, पाचोरा, तर उच्च शिक्षण श्री एम. एम. महाविद्यालयात पूर्ण करून त्यांनी बी.एस्सी. (केमिस्ट्री) ही पदवी संपादन केली. शिक्षणाबरोबरच कबड्डीची आवड, महाविद्यालयीन गॅदरिंगमधील सक्रिय सहभाग आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांतील उत्स्फूर्त उपस्थिती यामुळे त्यांचे व्यक्तिमत्त्व अधिक समृद्ध झाले. धार्मिक आणि सामाजिक परंपरांशी त्यांचे नाते जन्मापासूनच जुळले. पाचोरा शहराच्या वैभवशाली रथोत्सवात तसेच सयाजी परिवाराच्या पारंपरिक धार्मिक महोत्सवात त्यांनी सातत्याने सहभाग घेतला. समाजाला एकत्र आणणाऱ्या या परंपरांमध्ये त्यांचे योगदान नेहमीच उल्लेखनीय राहिले. हुतात्मा स्मारक परिसरातील क्रीडा क्रांती मंडळाच्या मैदानावर घालवलेले दिवस आणि विविध क्रीडा स्पर्धांच्या आठवणी आजही त्यांच्या मनात ताज्या आहेत. परंतु यशाचा हा प्रवास सहज घडलेला नव्हता. पाचोरा नगरपालिकेत तब्बल पाच वर्षे रोजंदारी तत्त्वावर काम करत असताना त्यांनी अनेक स्पर्धा परीक्षा दिल्या. दिवसभर नोकरी आणि रात्री अभ्यास, अपयशानंतरही न खचता पुन्हा प्रयत्न, परिस्थितीवर मात करण्याची जिद्द आणि स्वतःवरचा अढळ विश्वास—याच बळावर त्यांनी स्वतःचे भविष्य घडवले. या अथक परिश्रमांचे फळ म्हणून १९९५ मध्ये महाराष्ट्र लोकसेवा आयोग (MPSC), मुंबई येथे कनिष्ठ सहाय्यक म्हणून त्यांची नियुक्ती झाली. त्यानंतर निवड मंडळाच्या प्रक्रियेत यश मिळवत ऑक्टोबर १९९६ मध्ये जिल्हा कोषागार कार्यालय, जळगाव येथे लिपिक म्हणून त्यांनी नवी जबाबदारी स्वीकारली. पुढे उप कोषागार अधिकारी, पाचोरा म्हणून त्यांनी अत्यंत जबाबदारीने आणि निष्ठेने कार्य केले. त्यांच्या सेवाप्रवासात पदांची चमक नव्हती; पण कर्तव्याचा प्रकाश होता. भालचंद्र पाटील यांच्या कार्यशैलीचा सर्वात भावनिक पैलू म्हणजे पेन्शनधारकांविषयीची त्यांची संवेदनशीलता. कार्यालयात येणाऱ्या वृद्ध नागरिकांचे प्रश्न तातडीने सोडवून त्यांच्या चेहऱ्यावर उमटणारे समाधान आणि डोळ्यांत तरळणारे आनंदाश्रू हेच त्यांनी आपल्या आयुष्याचे सर्वात मोठे पारितोषिक मानले. त्यांच्या दृष्टीने सरकारी कार्यालय हे केवळ प्रशासकीय केंद्र नव्हते; तर ते नागरिकांच्या विश्वासाचे मंदिर होते. आपल्या यशाचे श्रेय त्यांनी कधीही एकट्याने घेतले नाही. वरिष्ठ अधिकारी, सहकारी आणि मार्गदर्शक यांच्या सहकार्यामुळेच प्रत्येक टप्प्यावर योग्य दिशा मिळाली, अशी नम्र भावना त्यांनी सदैव व्यक्त केली. हीच त्यांची मोठेपणाची खरी ओळख ठरते. सन १९९७ मध्ये संगीता यांच्याशी विवाहबद्ध झाल्यानंतर पत्नी आणि एका मुलाच्या सहवासात त्यांनी कुटुंब, समाज आणि नोकरी यांचा सुंदर समतोल साधला. कौटुंबिक जबाबदाऱ्या सांभाळतानाही सार्वजनिक सेवेत कोणतीही तडजोड होऊ दिली नाही. ३१ जुलै २०२६ रोजी उप कोषागार अधिकारी, पाचोरा या पदावरून ते सेवानिवृत्त झाले. परंतु त्यांच्या आयुष्यातील हा शेवटचा अध्याय नसून नव्या सामाजिक प्रवासाची सुरुवात आहे. रोजंदारी कर्मचाऱ्यापासून सुरू झालेला हा प्रवास महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगातील कनिष्ठ सहाय्यक, जिल्हा कोषागार कार्यालयातील लिपिक आणि उप कोषागार अधिकारी या जबाबदारीपर्यंत पोहोचला. हा प्रवास पदांचा नव्हता; तो विश्वासाचा होता. तो अधिकाराचा नव्हता; तो कर्तव्याचा होता. तो नोकरीचा नव्हता; तो लोकसेवेचा होता. भालचंद्र निंबाजी पाटील यांनी आयुष्यभर जपलेली प्रामाणिकता, सेवाभाव आणि माणुसकी हीच त्यांची खरी ओळख आहे. अशा कर्तव्यदक्ष अधिकाऱ्यांच्या सेवानिवृत्तीने कार्यालयातील एक खुर्ची रिकामी होते; पण समाजाच्या मनात त्यांनी निर्माण केलेले स्थान मात्र कायम अढळ राहते. त्यांच्या पुढील आयुष्याला उत्तम आरोग्य, आनंद आणि दीर्घायुष्य लाभो, हीच झुंज परिवाराकडून मनःपूर्वक सदिच्छा.
