पाचोरा – एखाद्या शहराची प्रगती केवळ विकासकामांच्या घोषणांवर अवलंबून नसते, तर त्या शहरातील प्रशासन, लोकप्रतिनिधी, अधिकारी, कर्मचारी आणि नागरिक यांच्यातील समन्वय, उत्तरदायित्व व कार्यसंस्कृतीवर तिचे यश ठरत असते. पाचोरा नगरपालिकेच्या गेल्या काही वर्षांतील प्रवासाकडे पाहिले, तर ही बाब प्रकर्षाने जाणवते. प्रशासकीय कालखंडापासून ते लोकनियुक्त सत्तेपर्यंत झालेला हा प्रवास केवळ सत्ताबदलाचा नसून सातत्यपूर्ण, नियोजनबद्ध आणि जबाबदारीने चालणाऱ्या प्रशासनाचा आदर्श ठरावा असा आहे. नगरपालिका निवडणुकीपूर्वी पाचोरा नगरपालिकेवर प्रशासक राजवट होती. त्या काळात तत्कालीन मुख्याधिकारी शोभाताई बाविस्कर आणि विद्यमान मुख्याधिकारी मंगेश देवरे यांच्या मार्गदर्शनाखाली नगरपालिकेचे सर्व विभाग अत्यंत शिस्तबद्ध पद्धतीने कार्यरत होते. त्यांच्या नेतृत्वाखाली विविध विभागप्रमुख, अधिकारी आणि कर्मचाऱ्यांनी केवळ नियमित कामे पूर्ण केली नाहीत, तर नागरिकाभिमुख प्रशासन कसे असावे, याचे उत्तम उदाहरण घालून दिले. कोणत्याही कामाकडे दुर्लक्ष न करता वेळेचे नियोजन, जबाबदारीची जाणीव आणि प्रशासकीय पारदर्शकता यामुळे त्या कालावधीतील कामकाजाची सकारात्मक छाप नागरिकांच्या मनात निर्माण झाली. त्यानंतर झालेल्या नगरपालिका निवडणुकीत आमदार किशोरआप्पा पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली शिवसेना (शिंदे गट) यांनी पाचोरा नगरपालिकेवर एकतर्फी सत्ता प्रस्थापित केली. नगराध्यक्ष म्हणून सुनिताताई किशोरआप्पा पाटील, उपनगराध्यक्ष किशोर बारावकर, गटनेते सुमित किशोरआप्पा पाटील तसेच विविध समित्यांचे सभापती आणि नगरसेवक यांनी आपल्या पदाची सूत्रे स्वीकारली. सत्तांतरानंतर अनेकदा प्रशासनाच्या कार्यपद्धतीत बदल होतात, प्राधान्यक्रम बदलतात किंवा शिस्तीवर परिणाम होतो, अशी सर्वसाधारण धारणा असते. त्यामुळे पाचोऱ्यातही काही प्रमाणात अशीच अपेक्षा किंवा शंका व्यक्त केली जात होती. परंतु प्रत्यक्षात परिस्थिती वेगळीच पाहायला मिळाली. प्रशासकीय कालखंडात ज्या पद्धतीने नियोजनबद्ध, जबाबदार आणि शिस्तबद्ध कामकाज सुरू होते, त्याच कार्यपद्धतीला नव्या लोकप्रतिनिधींनीही प्राधान्य दिल्याचे अनेक उदाहरणांतून दिसून आले. प्रशासन आणि लोकप्रतिनिधी यांच्यातील समन्वयामुळे विकासकामांना सातत्य मिळाले, तर नागरिकांच्या दैनंदिन समस्यांवरही तातडीने लक्ष दिले जाऊ लागले. ही बाब कोणत्याही शहराच्या प्रशासनासाठी अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते. अर्थात, पाचोरा हे वाढत्या लोकसंख्येचे शहर आहे. अशा शहरात प्रत्येक प्रश्न एका दिवसात सुटेल किंवा प्रत्येक कामात शंभर टक्के समाधान मिळेल, अशी अपेक्षा करणे वास्तववादी ठरणार नाही. काही ठिकाणी त्रुटी राहू शकतात, काही कामांना विलंब होऊ शकतो किंवा काही समस्या वारंवार उद्भवू शकतात. मात्र, या परिस्थितीत सर्वाधिक महत्त्वाची बाब म्हणजे तक्रारींकडे पाहण्याचा प्रशासनाचा दृष्टिकोन. पाचोरा नगरपालिकेच्या बाबतीत नागरिकांकडून तक्रार नोंदविल्यानंतर तिची तातडीने दखल घेण्याची कार्यपद्धती अनेक वेळा अनुभवास आली आहे. संबंधित विभागाला सूचना देणे, प्रत्यक्ष पाहणी करणे आणि शक्य तितक्या कमी वेळेत उपाययोजना करणे, ही सकारात्मक भूमिका निश्चितच कौतुकास पात्र आहे. शहरातील स्वच्छता, पाणीपुरवठा, रस्ते, गटारी, वृक्ष व्यवस्थापन, आरोग्यविषयक उपाययोजना, सार्वजनिक सुविधा आणि नागरी समस्या सोडविण्यासाठी प्रशासन आणि लोकप्रतिनिधी यांनी समन्वयाने काम करणे आवश्यक असते. पाचोरा नगरपालिकेत हा समन्वय अनेक प्रसंगी स्पष्टपणे दिसून येतो. लोकप्रतिनिधी नागरिकांपर्यंत पोहोचतात, प्रशासन तांत्रिक व कायदेशीर बाबी हाताळते आणि कर्मचारी प्रत्यक्ष अंमलबजावणी करतात. या त्रिसूत्रीमुळे कामांमध्ये गती येत असल्याचे जाणवते. मात्र, कोणत्याही शहराच्या विकासासाठी केवळ नगरपालिका जबाबदार असते, असे मानणे योग्य ठरणार नाही. नागरिकांची भूमिकाही तितकीच महत्त्वाची आहे. आपण आपल्या परिसरात कचरा टाकणार, गटारीत प्लास्टिक किंवा इतर टाकाऊ वस्तू सोडणार, सार्वजनिक मालमत्तेचे नुकसान करणार आणि नंतर संपूर्ण दोष प्रशासनावर टाकणार, ही मानसिकता बदलण्याची गरज आहे. नागरिकांनी आपल्या हक्कांसोबत कर्तव्यांचीही जाणीव ठेवली, तर शहर व्यवस्थापन अधिक प्रभावी होईल. स्वच्छता, पर्यावरण संरक्षण, कर भरणे, सार्वजनिक मालमत्तेची काळजी घेणे आणि नियमांचे पालन करणे या बाबींमध्ये प्रत्येकाने सहभाग घेतला, तर विकासाची गती निश्चितच वाढेल. लोकशाही व्यवस्थेत प्रशासन आणि लोकप्रतिनिधी हे दोन स्वतंत्र पण परस्परपूरक घटक आहेत. या दोघांमध्ये विश्वास, संवाद आणि समन्वय असेल, तर विकासकामांना नवी दिशा मिळते. पाचोरा नगरपालिकेतील सध्याची कार्यपद्धती पाहता, प्रशासकीय शिस्त आणि लोकप्रतिनिधींची जनसंपर्काची ताकद यांचा योग्य मिलाफ झाल्याचे चित्र दिसते. त्यामुळे नागरिकांच्या अपेक्षांना प्रतिसाद देण्याची क्षमता अधिक बळकट झाली आहे. पाचोरा शहराचा विकास हा केवळ एखाद्या व्यक्तीचा किंवा एका विभागाचा विषय नसून संपूर्ण शहराच्या सामूहिक सहभागाचा प्रवास आहे. प्रशासनाची कार्यक्षमता, लोकप्रतिनिधींची सकारात्मक इच्छाशक्ती आणि नागरिकांची जबाबदारी या तिन्ही गोष्टी समान महत्त्वाच्या आहेत. या त्रिसूत्रीचा समतोल कायम राहिला, तर पाचोरा नगरपालिकेची कार्यपद्धती भविष्यातही इतर स्थानिक स्वराज्य संस्थांसाठी प्रेरणादायी ठरेल, यात कोणतीही शंका नाही.
