पाचोरा – जगभरात “एआय” अर्थात कृत्रिम बुद्धिमत्ता या शब्दाचा प्रचंड गाजावाजा सुरू आहे. मोबाईलमध्ये दोन-चार अॅप डाउनलोड केले, एखाद्या वेबसाईटवर जाऊन काही शब्द टाकले आणि काही सेकंदांत लेख, कविता, भाषण, बातमी, पोस्टर, व्हिडिओ, फोटो किंवा डिझाइन तयार झाले की अनेकांना स्वतःला फार मोठे लेखक, पत्रकार, डिझायनर किंवा विचारवंत असल्याचा गैरसमज होऊ लागला आहे. सोशल मीडियावर तर काही लोक एआयच्या मदतीने तयार झालेला मजकूर स्वतःच्या प्रतिभेचा नमुना म्हणून मिरवत आहेत. परंतु वास्तवात एआय वापरणे आणि खरे कौशल्य असणे या दोन पूर्णपणे वेगळ्या गोष्टी आहेत. आज एआयमुळे जगात अनेक क्षेत्रांमध्ये मोठे बदल झाले आहेत हे नाकारता येणार नाही. वेग वाढला, वेळ वाचू लागला, काही कामे स्वस्तात आणि जलद होऊ लागली. पण त्याचबरोबर अनेक पारंपरिक व्यवसायांवर बेरोजगारीचे संकटही कोसळले आहे. विशेषतः ज्या क्षेत्रांमध्ये पुनरावृत्तीची कामे होती, ठराविक पद्धतीचे लेखन होते किंवा तांत्रिक साचेबद्ध कामे होती, त्या क्षेत्रांमध्ये एआयने मानवी श्रमांवर थेट परिणाम केला आहे. सर्वात मोठा फटका बसला तो डिझायनर क्षेत्राला. पूर्वी लग्नपत्रिका, जाहिरात पोस्टर, फ्लेक्स, सोशल मीडिया पोस्ट, लोगो, युट्यूब थंबनेल, राजकीय बॅनर किंवा दुकानांचे डिझाइन तयार करण्यासाठी डिझायनरकडे जावे लागायचे. त्यासाठी कल्पकता, रंगसंगतीचे ज्ञान, अक्षररचना, मांडणी आणि अनुभव आवश्यक असायचा. आता मात्र मोबाईलवरील एआय अॅप काही सेकंदांत तयार डिझाइन देऊ लागले आहेत. त्यामुळे हजारो लहान डिझायनरचे उत्पन्न घटले. अनेकांचे स्टुडिओ बंद झाले. जे काम पूर्वी पूर्ण दिवस घ्यायचे ते आता एका क्लिकवर होत असल्याने मेहनतीपेक्षा मशीनचा वेग महत्त्वाचा ठरू लागला. फोटो एडिटिंग आणि व्हिडिओ एडिटिंग क्षेत्राचीही हीच अवस्था झाली. पूर्वी फोटोचा बॅकग्राऊंड काढण्यासाठी, रंगसंगती सुधारण्यासाठी, चेहरा क्लिअर करण्यासाठी किंवा एखादा कार्यक्रमाचा व्हिडिओ आकर्षक बनवण्यासाठी तासन्तास मेहनत घ्यावी लागायची. आता एआय काही सेकंदांत हे सर्व करून देते. परिणामी अनेक लहान फोटो स्टुडिओ आणि एडिटरच्या कामावर परिणाम झाला. लेखन क्षेत्रात तर एक वेगळाच गोंधळ निर्माण झाला आहे. दोन दिवसांपूर्वीपर्यंत ज्यांना साधा अर्ज नीट लिहिता येत नव्हता, व्याकरणातील कर्ता-कर्म-क्रियापदाचा फरक माहिती नव्हता, ज्यांना शुद्ध मराठी बोलणेही कठीण जात होते, असे काही लोक आता एआयच्या मदतीने स्वतःला लेखक आणि पत्रकार समजू लागले आहेत. काहींनी तर “आम्ही आता बातम्या लिहितो”, “लेख लिहितो”, “संपादकीय करतो” अशा घोषणा सुरू केल्या आहेत. पण खरे वास्तव एवढे सोपे नाही. एआय म्हणजे शेवटी मशीन. मशीनला स्वतःची बुद्धी नसते. त्याला भावना नसतात. समाजाची जाणीव नसते. इतिहासाचे भान नसते. तो फक्त दिलेल्या शब्दांवर काम करतो. तुम्ही जशी कमांड द्याल, जसा विषय सांगाल, जसे शब्द वापराल तसाच मजकूर बाहेर येईल. म्हणजेच अंतिम दर्जा हा मशीनचा नसून कमांड देणाऱ्या व्यक्तीच्या अभ्यासाचा असतो. जर एखाद्या व्यक्तीकडे वाचन नाही, भाषेचा अभ्यास नाही, सामाजिक वास्तवाची जाण नाही, संदर्भांची माहिती नाही, व्याकरणाचे ज्ञान नाही, विचारांची खोली नाही, तर एआयही त्याला उथळ आणि साचेबद्ध मजकूरच देणार. कारण एआय हा आरसा आहे; समोर जे उभे राहील त्याचेच प्रतिबिंब दिसणार. रिकाम्या डोक्याने दिलेली कमांड रिकामाच मजकूर तयार करते. पत्रकारिता म्हणजे फक्त चार ओळी लिहिणे नव्हे. एक खरी बातमी तयार होण्यासाठी घटनेचा अभ्यास, पडताळणी, संदर्भ, विविध बाजू, समाजावरील परिणाम, कायदेशीर पैलू, भाषेचे सौंदर्य, योग्य शब्दरचना, शीर्षकाची ताकद आणि वाचकाला शेवटपर्यंत धरून ठेवण्याची क्षमता आवश्यक असते. बातमीमध्ये भावना असतात, संवेदना असतात, परिस्थितीचे भान असते. हे सर्व एखाद्या बटणावर क्लिक करून मिळत नाही. आज काही लोक एआयमुळे स्वतःला फार मोठे बुद्धिजीवी समजू लागले आहेत. पण त्यांना एक साधा प्रश्न विचारला तर त्यांची खरी पात्रता उघडी पडते. “तुम्ही स्वतः एक परिच्छेद व्याकरणशुद्ध लिहू शकता का?”, “एका सामाजिक विषयाचे विश्लेषण स्वतःच्या भाषेत करू शकता का?”, “मराठीतील विविध काळ, अलंकार, म्हणी, उक्ती किंवा साहित्यिक संदर्भ वापरू शकता का?”, “एखाद्या घटनेचा सामाजिक आणि मानसिक परिणाम स्पष्ट करू शकता का?” — याची उत्तरे अनेकांकडे नसतात. कारण एआय वापरणे म्हणजे ज्ञान नव्हे. मोबाईलमध्ये कॅमेरा असल्याने प्रत्येकजण छायाचित्रकार होत नाही; तसेच एआय वापरल्याने प्रत्येकजण लेखक किंवा पत्रकार होत नाही. खरी प्रतिभा तीच जी मशीन नसतानाही उभी राहते. भाषांतर क्षेत्रातही एआयने मोठी घुसखोरी केली आहे. आता अनेक लोक एका क्लिकवर हिंदी, मराठी, इंग्रजी किंवा इतर भाषांमध्ये अनुवाद करतात. पण त्यात भावार्थ हरवतो, स्थानिक संस्कृती हरवते, शब्दांचा आत्मा हरवतो. “आई” आणि “मदर” यातील भावनिक फरक मशीनला समजत नाही. “माती” आणि “भूमी” यातील सांस्कृतिक अर्थ मशीन पकडू शकत नाही. हे काम अजूनही संवेदनशील मनालाच करावे लागते. डेटा एंट्री, कॉल सेंटर, बेसिक कोडिंग, नोट्स तयार करणे, व्हॉइसओव्हर, सोशल मीडिया पोस्ट, जाहिरात मजकूर, स्क्रिप्ट, छोट्या बातम्या, प्रेझेंटेशन — या अनेक क्षेत्रांमध्ये एआयने माणसांची गरज कमी केली आहे. त्यामुळे हजारो लोकांच्या रोजगारावर परिणाम झाला आहे. पण त्याच वेळी एक वेगळे वास्तवही समोर आले आहे — ज्यांच्याकडे खरे कौशल्य आहे, ज्यांच्याकडे विचारशक्ती आहे, ज्यांच्याकडे अभ्यास आहे, त्यांची किंमत उलट वाढत आहे. कारण एआय साचेबद्ध मजकूर देऊ शकते, पण नवीन विचार देऊ शकत नाही. ते माहिती देऊ शकते, पण अनुभव देऊ शकत नाही. ते वाक्य तयार करू शकते, पण शब्दांमध्ये आत्मा भरू शकत नाही. म्हणूनच भविष्यात टिकणार तो फक्त एआय वापरणारा नव्हे, तर एआयला योग्य दिशेने वापरणारा अभ्यासू माणूस असेल. आज समाजानेही एक गोष्ट समजून घेतली पाहिजे की, सोशल मीडियावर मोठे शब्द वापरणे म्हणजे विद्वत्ता नाही. एआयवर तयार झालेले दोन लेख पोस्ट केल्याने कोणी विचारवंत होत नाही. अभ्यास, निरीक्षण, सातत्य, अनुभव, अपयश, संघर्ष आणि वाचन यांच्या पायावर उभी राहणारी प्रतिभा हीच खरी टिकाऊ असते. एआय हे साधन आहे, मालक नाही. त्याचा उपयोग करा, पण त्याच्या आहारी जाऊ नका. कारण मशीनला बुद्धी नसते; ती फक्त माणसाच्या बुद्धीवर चालते. आणि ज्यादिवशी माणूस स्वतः विचार ,वाचन करणे,अभ्यास करणे थांबवेल, त्या दिवशी खरी धोक्याची घंटा वाजेल.
ध्येय न्यूज चॅनेलच्या बातम्या मिळवण्यासाठी येथे क्लिक करून आमचा व्हाट्सअप ग्रुप जॉईन करा.
