गुजरातमध्ये सध्या चांदीपुरा व्हायरस (Chandipura Virus – CHPV) या दुर्मिळ पण अत्यंत घातक विषाणूने गंभीर परिस्थिती निर्माण केली असून अल्पावधीतच अनेक लहान मुलांना त्याची लागण झाल्याने संपूर्ण देशाचे लक्ष या संसर्गाकडे वेधले गेले आहे. राज्यातील विविध जिल्ह्यांमध्ये आतापर्यंत २२ बालकांचा मृत्यू, ३५ रुग्णांमध्ये संसर्गाची अधिकृत पुष्टी, तर अनेक संशयित रुग्णांची तपासणी सुरू असल्याने आरोग्य यंत्रणा युद्धपातळीवर काम करत आहे. परिस्थितीचे गांभीर्य लक्षात घेऊन केंद्रीय आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालयाने गुजरात आणि राजस्थानमध्ये राष्ट्रीय संयुक्त उद्रेक प्रतिसाद पथक (National Joint Outbreak Response Team) तैनात केले असून रोगनियंत्रण, तपासणी, देखरेख आणि उपचार व्यवस्थेला अधिक बळकटी देण्यात आली आहे. या पार्श्वभूमीवर महाराष्ट्रातही आरोग्य विभागाने दक्षतेचा इशारा दिला असून, राज्यात सध्या गुजरातसारखा मोठा उद्रेक किंवा व्यापक संसर्गाची नोंद नसली तरी प्रतिबंधात्मक उपाययोजनांना गती देण्यात आली आहे. विशेषतः सीमावर्ती जिल्हे, ग्रामीण भाग आणि पावसाळ्यात कीटकांची वाढ होणाऱ्या परिसरांवर लक्ष ठेवण्यात येत असून संशयित रुग्णांवर बारकाईने निरीक्षण केले जात आहे. तज्ज्ञांच्या मते, घाबरण्याचे कारण नसले तरी नागरिकांनी आवश्यक ती काळजी घेणे अत्यंत गरजेचे आहे. विशेष म्हणजे, या विषाणूचा इतिहास महाराष्ट्राशीच जोडलेला आहे. १९६५ मध्ये महाराष्ट्रातील चांदीपुरा येथे या विषाणूचा प्रथम शोध लागला आणि त्याच गावाच्या नावावरून त्याला “चांदीपुरा व्हायरस” हे नाव देण्यात आले. त्यानंतर देशातील काही राज्यांमध्ये अधूनमधून या विषाणूची प्रकरणे आढळली असली, तरी प्रत्येक वेळी त्याने आरोग्य यंत्रणेसमोर मोठे आव्हान उभे केले आहे. चांदीपुरा व्हायरस हा Rhabdoviridae या विषाणू कुटुंबातील असून तो प्रामुख्याने सँड फ्लाय (Sand Fly) अर्थात वाळूमाशीच्या चाव्यामुळे पसरतो. काही संशोधनांमध्ये इतर कीटकांचाही उल्लेख आढळतो; मात्र प्रमुख प्रसारक म्हणून सँड फ्लायला मान्यता आहे. हा संसर्ग एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीकडे थेट पसरत असल्याचा कोणताही ठोस पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे नागरिकांनी अफवांवर विश्वास ठेवू नये, असे आरोग्य तज्ज्ञांनी स्पष्ट केले आहे. या विषाणूचा सर्वाधिक धोका १५ वर्षांखालील मुलांना, विशेषतः पाच ते दहा वर्षे वयोगटातील बालकांना असल्याचे वैद्यकीय अभ्यासातून स्पष्ट झाले आहे. सुरुवातीला साध्या तापासारखी वाटणारी लक्षणे काही तासांतच गंभीर रूप धारण करू शकतात. त्यामुळे वेळेवर उपचार मिळणे हा जीव वाचविण्याचा सर्वात महत्त्वाचा घटक मानला जातो. संसर्ग झाल्यानंतर अचानक ताप, तीव्र डोकेदुखी, वारंवार उलट्या, अशक्तपणा, चिडचिड, झटके येणे, शुद्ध हरपणे किंवा बेशुद्धावस्था अशी लक्षणे दिसू शकतात. काही रुग्णांमध्ये मेंदूला सूज येऊन Acute Encephalitis Syndrome (AES) विकसित होण्याचा धोका निर्माण होतो. ही अवस्था जीवघेणी ठरू शकते. त्यामुळे अशा लक्षणांकडे दुर्लक्ष करणे धोकादायक ठरू शकते. सध्या या विषाणूवर कोणतीही विशिष्ट लस किंवा प्रभावी अँटीव्हायरल औषध उपलब्ध नाही. त्यामुळे रुग्णाला ताप नियंत्रण, झटके थांबविणे, शरीरातील द्रवांचे संतुलन राखणे, श्वसनास मदत आणि आवश्यकतेनुसार अतिदक्षता विभागात उपचार अशा आधारभूत उपचारांवर भर दिला जातो. म्हणूनच सुरुवातीच्या लक्षणांकडे गांभीर्याने पाहून विलंब न करता रुग्णालयात दाखल करणे आवश्यक असल्याचे डॉक्टरांनी सांगितले आहे. गुजरातमध्ये आरोग्य विभागाने कीटकनाशक फवारणी, संशयित रुग्णांचे सर्वेक्षण, प्रयोगशाळा तपासणी, जनजागृती आणि उपचार सुविधा वाढविण्याचे काम वेगाने सुरू केले आहे. राज्याचे आरोग्यमंत्री प्रफुल्ल पानसेरिया यांनी रुग्णसंख्या, मृत्यू आणि उपचार सुरू असलेल्या रुग्णांची माहिती देत परिस्थितीवर सातत्याने लक्ष ठेवले जात असल्याचे स्पष्ट केले आहे. महाराष्ट्रात सध्या व्यापक संसर्गाची नोंद नसली तरी आरोग्य विभागाने नागरिकांना विशेषतः पालकांनी मुलांच्या आरोग्याकडे अधिक लक्ष देण्याचे आवाहन केले आहे. ताप, उलट्या, झटके किंवा असामान्य गुंगी अशी लक्षणे दिसल्यास घरगुती उपचारांमध्ये वेळ न घालवता तातडीने शासकीय अथवा खाजगी रुग्णालयात दाखल करावे, असेही सांगण्यात आले आहे. प्रतिबंधात्मक उपाय म्हणून घर आणि परिसर स्वच्छ ठेवणे, साचलेले पाणी हटविणे, वाळूमाशी व इतर कीटकांची पैदास होणार नाही याची काळजी घेणे, मुलांना पूर्ण बाह्यांचे कपडे घालणे, मच्छरदाणीचा वापर करणे, कीटकप्रतिबंधक लोशन किंवा स्प्रेचा वापर करणे आणि परिसरातील स्वच्छतेकडे विशेष लक्ष देणे आवश्यक आहे. सध्या सोशल मीडियावर या विषाणूबाबत अनेक अप्रमाणित संदेश आणि अफवा पसरत आहेत. त्यामुळे कोणतीही माहिती पडताळणीशिवाय पुढे पाठवू नये. नागरिकांनी केवळ आरोग्य विभाग आणि अधिकृत सरकारी यंत्रणांनी दिलेल्या सूचनांवरच विश्वास ठेवावा. संसर्गजन्य आजारांवर मात करण्यासाठी भीती नव्हे, तर योग्य माहिती, वेळेवर उपचार, स्वच्छता आणि नागरिकांची जागरूकता हेच सर्वात प्रभावी उपाय आहेत. गुजरातमधील परिस्थिती लक्षात घेता महाराष्ट्रातही प्रतिबंधात्मक उपाय काटेकोरपणे राबविण्याची गरज असून, विशेषतः लहान मुलांच्या आरोग्याबाबत कोणतीही हलगर्जी न करता सतर्क राहणे ही काळाची गरज बनली आहे.
